Արևմտահայ գրող, անվանի մտավորական Արշակ Չոպանյանի ստեղծագործությամբ Վաչագան Ավագյանը հետաքրքրված է եղել դեռ 35 տարի առաջ, երբ գիտական ատենախոսություն է գրել։
Արշակ Չոպանյանի 150 ամյակին նվիրված մի միջոցոռման ժամանակ, որը կազմակերպել էր «Թեքեյան» մշակութային միությունը, Վաչագան Ավագյանը զեկուցում է կարդացել ու այդտեղ էլ մտահղացել ավելի ծավալուն անդրադառնալ Չոպանյանի՝ «Անահիտ» հանդեսի հրատարակության երկրորդ շրջանին։ Առաջին շրջանի մասին գրականագետ Յուրի Ավետիսյանն արդեն գիրք գրել էր։
«Թեքեյան» մշակութային միությունը կազմակերպել էր Վաչագան Ավագյանի «Արշակ Չոպանյանը և վերածնված Անահիտ հանդեսը» գրքի շնորհանդեսը։ Հեղինակն անդրադարձել է մշակութային, գրականագիտական հարցերի։
Գրականագետ Արշալույս Գալստյանը նկատում է, որ վաղուց ժամանակն էր, որ Վաչագան Ավագյանը Արշակ Չոպանյանին վերաբերող իր բազմաթիվ հոդվածներն ամբողջացներ և գիրք դարձներ։
1936 թվականին, երբ ԽՍՀՄ սահմանադրությունը նախաձեռնվեց, որտեղ անդրադարձ կար Անդրկովկասյան միության լուծարմանը և Խորհրդային 3 հանրապետությունների ստեղծմանը, ասվում էր, որ Արցախը, Ախալքալաքը և Նախիջևանը պետք է անցնեն Վրաստանին և Ադրբեջանին։
Չոպանյանն այնքան համարձակ է եղել, որ նամակ է ուղարկել Բերիային՝ խնդրելով չանել այդպիսի բան, քանի որ դա հետագայում դառնալու է ազգամիջյան լարվածության լուրջ պատճառ. այդ պատմական հողերը թողնել Հայաստանին։
Բերիան «Պրավդայում» հեգնանքով է պատասխանել Չոպանյանին, թե՝ ինձ խելք մի՛ սովորեցրու։
Ու 1936-ին Արշակ Չոպանյանի առջև Խորհրդային Միությունը պատնեշ դրեց։ Մեծ մտավորականի գրական-ստեղծագործական, ազգային, քաղաքական գործունեությունը երկար տարիներ մնացել է նվազ ուսումնասիրված, մինչև որ Կառլեն Դալլաքյանը գրել է իր կոթողային աշխատությունը Չոպանյանի մասին։ Սակայն այսօր էլ հետազոտական հսկայական նյութ կա. Արշակ Չոպանյանի ժառանգության լիարժեք գնահատականը դեռ տրված չէ։
