Ստեփանակերտի Սուրբ Աստվածամոր Հովանու Մայր տաճարի ոչնչացումն ադրբեջանցին ներկայացրել է որպես հաղթանակ

Ադրբեջանական սոցիալական ցանցերում վերջերս տարածում է գտել լուսանկար՝ արված Ստեփանակերտի Սուրբ Աստվածամոր Հովանու Մայր տաճարի տարածքում։ Հատկապես ցավալի է դարձնում այն հանգամանքը, որ լուսանկարը հրապարակած ադրբեջանցի աղջիկը նույն վայրում գտնվել է նաև 2025 թվականին, երբ տաճարը դեռևս կանգուն էր։ Այսպիսով՝ նոր լուսանկարն ամրագրում է ոչ միայն տեղի ունեցած ավերումը, այլև ակնհայտորեն վկայում է այն վերաբերմունքի մասին, որ ձևավորվել է հայկական մշակութային և հոգևոր ժառանգության նկատմամբ։

Արբանյակային մշտադիտարկման տվյալները փաստում են, որ Մայր տաճարը ոչնչացվել է 2026 թվականի մարտի 3-ից ապրիլի 2-ն ընկած ժամանակահատվածում։ Վերջին ամիսներին տաճարի ոչնչացման մասին բազմիցս ահազանգել են Արցախի մշակութային ժառանգության օմբուդսմենի գրասենյակը, ինչպես նաև մշակութային ժառանգության պաշտպանության և արբանյակային մշտադիտարկման ոլորտի այլ կառույցներ ու փորձագետներ։

Սակայն այս պատմության ամենաբնութագրական և միևնույն ժամանակ ամենացավալի դրվագներից մեկը լուսանկարին կցված մակագրությունն է՝ «gorbagor oldu», այսինքն՝ «վերացավ», «կործանվեց»։ Հայկական եկեղեցու ոչնչացումը ներկայացվում է ոչ թե որպես ցավի կամ մտահոգության առիթ, այլ՝ որպես հպարտության և գոհունակության պատճառ։

Այս երևույթը չի կարելի դիտարկել որպես մեկ անհատի կամ առանձին օգտատիրոջ վարքագիծ. այն ավելի խորքային և համակարգային խնդրի դրսևորում է։ Երբ եկեղեցու ոչնչացումը հանրային տիրույթում ուղեկցվում է ուրախության և հպարտության արտահայտություններով, դա վկայում է, որ հայատյացության և հայկական մշակութային ժառանգության նկատմամբ թշնամական վերաբերմունքի ձևավորումն Ադրբեջանում կրում է համակարգային բնույթ։

Արցախի հայկական մշակութային ժառանգության դեմ ուղղված գործողությունները վաղուց այլևս առանձին հուշարձանների ճակատագրի հարց չեն։ Խոսքը վերաբերում է հայկական հետքի համակարգված վերացման քաղաքականությանը, որի շրջանակում եկեղեցիներ, վանքեր, գերեզմանոցներ, խաչքարեր, հուշարձաններ, ամբողջական բնակավայրեր, պատմական թաղամասեր և այլ մշակութային օբյեկտներ կամ ոչնչացվում են, կամ ենթարկվում փոփոխությունների ու վերաիմաստավորման՝ ուղղված դրանց հայկական ինքնության ժխտմանը։

Մայր տաճարի ոչնչացումը հատկապես խորհրդանշական է, քանի որ տեղի է ունենում այն պայմաններում, երբ միջազգային հանրությունը, միջազգային կազմակերպություններն ու մշակութային ժառանգության պահպանության կառույցները տեղյակ են Արցախի հայկական ժառանգությանը սպառնացող վտանգներից։ Տարիներ շարունակ հրապարակվել են փաստաթղթեր, մասնագիտական զեկույցներ, լուսանկարներ և արբանյակային ապացույցներ, սակայն այդ վկայագրումներին հաճախ չեն հաջորդում գործնական և կանխարգելիչ քայլեր։

Միջազգային կառույցների ներկայիս արձագանքն ակնհայտորեն համաչափ չէ վտանգի մասշտաբին։ Յուրաքանչյուր նոր ոչնչացումից հետո հայտարարությունները, մտահոգություններն ու կոչերը չեն կարող փոխարինել իրական գործողություններին. եթե միջազգային հանրությունը սահմանափակվում է միայն արդեն կատարված ավերածությունն արձանագրելով, դա ոչ թե ժառանգության պաշտպանություն է, այլ ոչնչացման փաստի հետահայաց գրանցում։

Անընդունելի է նաև, որ մասնագիտական կառույցները ստիպված են արբանյակային պատկերների միջոցով բացահայտել հուշարձանների ոչնչացումը, մինչդեռ իրավասու միջազգային մարմիններն ի վիճակի չեն ապահովել մշտադիտարկման, անկախ փորձագիտական գնահատման, փաստահավաք առաքելությունների և պատասխանատվության գործուն մեխանիզմներ։

Արցախի մշակութային ժառանգությունը փրկելու համար անհրաժեշտ են ոչ թե հերթական արարողակարգային հայտարարություններ, այլ հստակ քայլեր՝ միջազգային մշտադիտարկման մեխանիզմների ներդրում, անկախ փորձագետների ներգրավում, արբանյակային տվյալների համակարգված հավաքագրում և հրապարակում, յուրաքանչյուր ոչնչացման իրավական փաստագրում, պատասխանատուների բացահայտում և միջազգային իրավական ու քաղաքական պատասխանատվության մեխանիզմների կիրառում։

Ստեփանակերտի Սուրբ Աստվածամոր Հովանու Մայր տաճարի ոչնչացումը պետք է ծառայի որպես հերթական լուրջ ահազանգ միջազգային հանրության համար։ Եթե այսօր հնարավոր է ոչնչացնել հայկական եկեղեցին և այդ արարքը ներկայացնել որպես «հաղթանակ»՝ ավելին, հպարտանալ դրանով, ապա սա նոր երևույթ չէ. նույն տրամաբանությամբ էր, որ Ադրբեջանի իշխանությունները հերոսացրին քնած հայ սպա Գուրգեն Մարգարյանին կացնահարած Ռամիլ Սաֆարովին, և նույն կերպ վարվեցին Քարամ Սլոյանի գլխատման դեպքի պարագայում։ Այս տրամաբանության շարունակականությունը նշանակում է, որ վաղը վտանգի տակ կարող է հայտնվել Արցախի հայկական ժառանգության ևս մեկ հուշարձան։

Մշակութային ցեղասպանությունը սկսվում է հենց այն պահից, երբ հուշարձանի ոչնչացումն այլևս չի ընկալվում որպես հանցագործություն և վերածվում է հաղթանակի խորհրդանիշի։ Իսկ միջազգային անգործությունը, անկախ նրանից, թե ինչ քաղաքական կամ այլ պատճառներով է հիմնավորվում, փաստացի ձևավորում է անպատժելիության միջավայր։

Ստեփանակերտի Մայր տաճարի ոչնչացումը պետք է ոչ միայն փաստագրվի, այլև դառնա միջազգային իրավական ու քաղաքական օրակարգի հարց։ Լռությունը, ուշացած արձագանքն ու անորոշ հայտարարություններն այլևս բավարար չեն։ Արցախի հայկական մշակութային ժառանգությունը, որը համամարդկային արժեք է ներկայացնում, փրկելու համար անհրաժեշտ են անհապաղ, համակարգված և չափելի գործողություններ, քանի դեռ պահպանված հուշարձանները դեռևս հնարավոր է փրկել։

Հովիկ Ավանեսով, Արցախի մշակութային ժառանգության օմբուդսմեն, «Ազգային» պատմամշակութային ՀԿ փոխնախագահ

A photograph taken in the area of the Holy Mother of God Cathedral in Stepanakert has recently been circulating on Azerbaijani social media. What makes the situation particularly painful is the fact that the Azerbaijani girl who posted the photograph had also visited the same location in 2025, when the cathedral was still standing. Thus, the new photograph documents not only the destruction that has taken place, but also provides an obvious indication of the attitude that has developed toward Armenian cultural and spiritual heritage.

Satellite monitoring data confirm that the cathedral was destroyed between March 3 and April 2, 2026. In recent months, the Office of the Ombudsman for the Cultural Heritage of Artsakh, as well as other organizations and experts working in the field of cultural heritage protection and satellite monitoring, have repeatedly raised the alarm over the destruction of the cathedral.

However, one of the most revealing and, at the same time, most painful aspects of this story is the caption accompanying the photograph: “gorbagor oldu,” meaning “it disappeared” or “it was destroyed.” The destruction of an Armenian church is presented not as a cause for grief or concern, but rather as a source of pride and satisfaction.

This phenomenon cannot be viewed merely as the behavior of one individual or an isolated social media user. It is a manifestation of a deeper and systemic problem. When the destruction of a church is accompanied in the public sphere by expressions of joy and pride, this indicates that the cultivation of Armenophobia and hostility toward Armenian cultural heritage in Azerbaijan has acquired a systemic character.

The actions directed against Armenian cultural heritage in Artsakh have long ceased to be merely a matter concerning the fate of individual monuments. They concern a systematic policy aimed at erasing the Armenian presence, whereby churches, monasteries, cemeteries, khachkars, monuments, entire settlements, historic neighborhoods, and other cultural sites are either destroyed or subjected to alterations and reinterpretations designed to deny their Armenian identity.

The destruction of the cathedral is particularly symbolic because it is taking place at a time when the international community, international organizations, and cultural heritage protection bodies are fully aware of the threats facing Armenian heritage in Artsakh. For years, documents, expert reports, photographs, and satellite evidence have been published, yet these records have too often not been followed by practical and preventive measures.

The current response of international institutions is clearly disproportionate to the scale of the threat. Statements, expressions of concern, and appeals following each new act of destruction cannot substitute for genuine action. If the international community limits itself to documenting destruction after it has already occurred, this is not heritage protection; it is merely the retrospective registration of its destruction.

It is equally unacceptable that professional organizations are forced to identify the destruction of monuments through satellite imagery, while competent international bodies remain unable to establish effective mechanisms for continuous monitoring, independent expert assessment, fact-finding missions, and accountability.

Saving the cultural heritage of Artsakh requires not another round of procedural statements, but concrete measures: the establishment of international monitoring mechanisms; the involvement of independent experts; the systematic collection and publication of satellite data; the legal documentation of every act of destruction; the identification of those responsible; and the application of international legal and political accountability mechanisms.

The destruction of the Holy Mother of God Cathedral in Stepanakert must serve as yet another serious warning to the international community. If an Armenian church can be destroyed today and that act presented as a “victory”-and, moreover, celebrated with pride-this is not an entirely new phenomenon. The same logic was evident when the Azerbaijani authorities glorified Ramil Safarov, who murdered the sleeping Armenian officer Gurgen Margaryan with an axe, and in the case of the beheading of Kyaram Sloyan. The continuity of this logic means that yet another monument of Armenian heritage in Artsakh may be at risk tomorrow.

Cultural genocide begins precisely when the destruction of a monument is no longer perceived as a crime and instead becomes a symbol of victory. International inaction, regardless of the political or other reasons invoked to justify it, effectively creates an environment of impunity.

The destruction of the Stepanakert Cathedral must not only be documented; it must become a matter of the international legal and political agenda. Silence, delayed responses, and vague statements are no longer sufficient. To save the Armenian cultural heritage of Artsakh, which constitutes a heritage of universal value, immediate, systematic, and measurable action is required—while the monuments that remain can still be saved.

Cultural Heritage Ombudsman of Artsakh, Vice President of the Azgayin (National) Cultural-Historical NGO Hovik Avanesov