Ախթալայի սուրբ Աստվածածին վաքում ժամանակավոր ցուցադրության է ներկայացվել 6 խաչքարեր, որոցից 4-ն Արցախում, 2-ն Արևմտյան Հայաստանում կանգնեցված խաչքարերի կրկնօրինակներն են: Խաչքարերի կրկնօրինակների տեղադրումը հնարավոր է եղել բարերարների շնորհիվ: Օծման արարողությանը ներկա Գուգարաց թեմի առաջնորդ տեր Հովնան եպիսկոպոս Հակոբյանի խոսքով՝ այս պահին արդեն կրկնօրինակված խաչքարերի բնօրինակների գոյությունը վտանգված է: «Հետևաբար,- ասում է սրբազանը,- կարիք կար, որ դրանց գոյությունը փաստող վկայություններ նաև մեզ մոտ՝ Հայաստանում ունենայինք»:
Խաչքարերից յուրաքանչյուրն, ըստ Ախթալայի եկեղեցու քահանա տեր Հեթում քահանա Թարվերդյանի, իր պատմությունն ու նկարագրությունն ունի:
«Խաչքարերից առաջինը կրկօրինակվել է Արցախի Բռի եկեղեցու մոտ 12-13-րդ դարում տեղադրված խաչքարից: Երկրորդը՝ Հադրութի շրջանում գտնվող Գտչավանքի մոտ տեղադրված խաչքարերից՝ նորից 13-14-րդ դարեր: Այն «Արցախի պատմություն» անտիպ աշխատության հեղինակ Առաքել վարդապետի տապանն է, որ 19-րդ դարում տապանաքարի է վերածվել: Արցախից կրկնօրինակված խաչքարերից երրորդը նույնպես Գտչավանքից է վերցվել: Այն 13-14-րդ դարերին է թվագրում, բայց, ցավոք, եկեղեցու պատի մեջ ամրացված խաչքարի վրա տեղեկություններ հաղորդող գրություններ չկան: Խաչքարերից չորրորդը 1259 թվականի է կագնեցվել ու պատմում է Արցախի Շահումյանի շրջանում կառուցված կամրջի մասին: Արևմտյան Հայաստանում կանգնեցված խաչքարերի կրկնօրինակներից մեկը 1337-ին է կանգնեցվել՝ ի հիշատակ Մխիթար փիլիսոփա վարդապետի: Ըստ մեզ հասած տեղեկությունների՝ Մեծոփավանքի ավերված գերեզմանոցից փոխադրվել է Արևմտյան Հայաստանի Արճեշ գավառի Իրիշատ գյուղ։ Խաչքարերից վերջինը, որ թվագրված է 1516 թվական, ըստ բնօրինակի վրա արված արձանագրության՝ Արևմտյան Հայաստանում Ստեփանոս եպիկոպոսն է կանգենցրել՝ իր հոգու բարեխոսության համար»,- «Ազգի» հետ զրույցում ներկայացնում է հոգևորականը:
Խաչքարերի օծմանը «Արևմտյան Հայաստանի և Արցախի վտանգված խաչքարերը» թեմայով գիտաժողովն էր նախորդել, ինչի ժամանակ զեկույցներով են հանդես եկել հայր Շահե ծ. վարդապետ Անանյանը, հայր Գարեգին վարդապետ Համբարձումյանը, խաչքարագործ վարպետ Արտակ Համբարձումյանը, Ախթալայի հոգևոր հովիվ Տեր Հեթում քահանա Թարվերդյանն ու այլոք:
Հայր Գարեգինն, օրինակ, Մայր աթոռ Էջմիածնի՝ խաչքարերի պահպանության գործում ունեցած դերակատարման մասին է բարձրաձայնում: «Արցախում այժմ ականատեսն ենք լինում այն իրողության, որ հայկական պատմական խաչքարերը հեռացվում են իրենց տեղերից ու ոչնչացվում: Այնինչ՝ դրանք մեր պատմությունն են ցույց տալիս, ներկայացնում մեր կապն անցյալի ու ներկայի հետ: Մշակութային կոթողները մեր ինքնության ու հավաքական հիշողության կարևորագույն մասն են: Այսօր միջազգային հանրությունն, իր բազմաթիվ կոնվենցիաներով, հռչակագրերով, համաժողովների ժամանակ հաստատում է մշակութային ժառանգության պահպանության, միջմշակութային փոխըմբռնումը խթանելու ու հարցի շուրջը միջազգային համագործակցության հասնելու կարևորությունը»,- ընդգծում է վարդապետը:
Ախթալայի հոգևոր հովիվ տեր Հեթումն էլ, օրինակ, մտահոգություն է ներկայացնում.
«Ախթալայի սուրբ Մարիամ Աստվածածին վանքը հայ-վրաց հոգևոր հակամարտության ավելի քան 4 դարյա պատմություն ունի: Եվ եթե Արցախում, Արևմտյան Հայաստանում մշակութային ժառանգության հարց են դրել թուրքերը, ապա չի բացառվում՝ վաղը, մյուս օրը, եթե սահմաններն ամուր չլինեն, ապա այդ հարցը նաև Լոռու մարզին է մոտենալու»:
Սևակ Վարդումյան
