Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը ելույթ է ունեցել «Մշակութային ժառանգությունը և վերադարձի իրավունքը. Հայաստանից արտաքսված ադրբեջանցիների մշակութային ժառանգության վերականգնումը՝ որպես արդարության, հաշտեցման և խաղաղության ուղի» թեմայով III միջազգային համաժողովի մասնակիցների առջև։
Ալիևը հրապարակային ելույթում ասել է.
Հայերի վերաբնակեցումից հետո Ադրբեջանի նախնիների հողերում՝ 1905-1907, 1918-1921, 1948-1953 և 1987-1991 թվականներին ադրբեջանցիների կոտորածների և անօրինական տեղահանությունների հետևանքով, մեր հարյուր հազարավոր հայրենակիցներ լքել են իրենց հայրենիքը և ապաստան գտել Ադրբեջանում։
Հայաստանում բնակվող ադրբեջանցիների բռնի տեղահանումը լեռնային շրջաններից դեպի ավելի տաք կլիմա ունեցող տարածքներ, տարիների ընթացքում նրանց կողմից կուտակված ունեցվածքի յուրացումը, նյութական մշակույթի օրինակների բռնագրավումը, ոչնչացումը և յուրացումը պատմական փաստեր են, որոնք այժմ ապացուցվում են հուսալի փաստաթղթերով։
Հայաստանը բազմիցս ոչնչացրել է Արևմտյան Ադրբեջանում ապրող ադրբեջանցիների հարուստ նյութական և ոչ նյութական մշակութային ժառանգությունը, նրանց սրբավայրերը և գերեզմանատները՝ իր տարածքից ադրբեջանական ժողովրդի հետքերը ջնջելու նպատակով։ Անհրաժեշտ է ձեռնարկել անհրաժեշտ քայլեր՝ հայերի կողմից ադրբեջանցիների դեմ մարդկության դեմ կատարված հանցագործությունները միջազգային իրավունքի շրջանակներում գնահատելու և այս հարցում միջազգային հանրության աջակցությունն ապահովելու համար։
Այսօր կարևոր է ակտիվացնել ջանքերը՝ ապահովելու Հայաստանից բռնի կերպով տեղահանված ադրբեջանցիների վերադարձը՝ Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրում, Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրում, Փախստականների կարգավիճակի մասին կոնվենցիայում և այլ կարևոր միջազգային փաստաթղթերում ամրագրված վերադարձի իրավունքի շրջանակներում: Սա նաև ներառում է մշակութային ժառանգության վերականգնման և պաշտպանության գործընթացի մեկնարկը՝ միջազգային հանրության, այդ թվում՝ ՄԱԿ-ի մասնագիտացված գործակալությունների մասնակցությամբ: Ի վերջո, վերադարձի իրավունքը մարդու իրավունքների հիմնարար սկզբունքներից մեկն է: Այս իրավունքի ապահովումը նշանակում է ոչ միայն ֆիզիկական վերադարձ հայրենիք, այլև հոգևոր ամբողջականության, մշակութային ժառանգության և հասարակության պատմական հիշողության վերականգնում:
Ադրբեջանական մշակութային ժառանգության վերականգնումն ու պաշտպանությունը Հայաստանում, որպես ադրբեջանական ժողովրդի օրինական պահանջ, անհրաժեշտ է համամարդկային արժեքները հարգելու, թշնամանքի էջը փակելու և ժողովուրդների միջև փոխըմբռնման հասնելու համար։
2025 թվականի օգոստոսի 8-ին Վաշինգտոնում, ԱՄՆ միջնորդությամբ, Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև կայացած հանդիպումը, համատեղ հռչակագրի ստորագրումը և խաղաղության համաձայնագրի նախագծի նախաստորագրումը հույս և հավատ են ներշնչում երկու ժողովուրդների ապագա համակեցության նկատմամբ։
Մենք հավատում ենք, որ Արևմտյան Ադրբեջանի համայնքի խաղաղասեր անդամները կվերադառնան իրենց նախնիների հողերը, և մեր ժողովուրդների միջև կհաստատվեն բարիդրացիական հարաբերություններ։
