«Մեկ անձի թատրոն», «մարդ-ներկայացում», «հրաշագործ», «կախարդ». Սերգեյ Փարաջանովին տեսնողների, ճանաչողների, նրա հետ թեկուզ մեկ օր անցկացրած մարդկանց բնութագրումներն են։
Փարաջանովն այդպես էլ չկարողացավ, չհասցրեց Ֆեդերիկո Ֆելինիին նվիրել այն խալաթը, որը ձևավորել-պատրաստել էր հատուկ նրա համար։ Խալաթը մինչև հիմա պահպանվում է Փարաջանովի երևանյան թանգարանում։
Իսկ Ֆելինին հիացած էր Փարաջանովի հանճարով։ «Նռան գույնը» ֆիլմը տեսնելով՝ իտալացի դասականն ասել է. «Նռան գույնով» Փարաջանովը մի քանի տասնամյակ առաջ մղեց կինոն»։
Երբ Փարաջանովը վախճանվեց, Ֆելինին հեռագիր ուղարկեց. «Կինոյի աշխարհը կորցրեց իր հրաշագործին»։
Թբիլիսիում ծնված, պատանեկությունն ու երիտասարդությունն այնտեղ անցկացրած Փարաջանովն այսօր իր ծննդավայրում ոչինչ չունի։ Նրա տունը վաճառվել է ռուս մեծահարուստի, իսկ անձնական իրերը տարիների ընթացքում ցաքուցրիվ են եղել, թեև մի մասը տեղափոխվել է Երևան և պահվում է նրա թանգարանում։ Վրաստանի մայրաքաղաքի Մտածմինդայի շրջանում, որտեղ ապրել է Վարպետը, փողոցներից մեկը 2022-ի հունիսին կոչվեց Փարաջանովի անունով։
Սերգեյ Փարաջանովը համաշխարհային կինո բերեց այնպիսի մշակույթ, մտածողություն, երևակայություն, պատկերի, ժամանակի, թեմայի, ասելիքի այնպիսի անսովոր համակցություն, որը կարող էր միայն ինքը ստեղծել։ Իրենից հետո էլ ոչ ոք չհամարձակվեց շարունակել փարաջանովյան կինոն ու արվեստը։
«Նռան գույն», «Մոռացված նախնիների ստվերները», «Լեգենդ Սուրամի ամրոցի մասին» ֆիլմերը համաշխարհային կինոյի չգերազանցված կոթողներ են, որոնց մասին կինոգիտական միտքը դեռ շարունակում է նոր բացահայտումներ անել, քննել հեղինակի երևակայական, անսովոր արտահայտչամիջոցների երանգապնակը։
«Կոլաժը խտացված ֆիլմ է»,- ասել է Փարաջանովը, երբ նրան արգելել էին ֆիլմեր նկարել, իսկ նա չստեղծագործել ուղղակի չէր կարող։
Ուր գնար, վերադարձին ճանպրուկներով իրեր կբերեր՝ առաջին հայացքից անպետք թվացող առարկաներ, ապակու կտորտանք, գործվածքի մնացորդ, ծռված գդալ-պատառաքաղ, ուլունքներ։ Իսկ հին իրերի խանութներն ու տոնավաճառները նրա տարերքն էին։
Ձեռքի տակ եղած առարկաներով նա կոլաժներ էր պատրաստում ու նվիրում, երբ տրամադրությունը բարձր էր։ Սակայն մեկ-երկու օրից հնարավոր է՝ հետ վերցներ նվերն ու մեկ ուրիշին ընծայեր։
Չկա հստակ թիվ, թե Փարաջանովը քանի կոլաժ է ստեղծել։
«Ինչին ձեռք էր տալիս, դառնում էր արվեստի գործ։ Մեր մտքով երբեք չէր անցնի, որ մեր շուրջը գտնվող առարկաներից կարելի է արվեստ արարել, պատկերներ ստանալ։ Իսկ նրան մի քանի վայրկյան էր պետք, որպեսզի հերթական կոլաժն ստեղծեր»,- պատմում էր կինոռեժիսոր Ռուբեն Գևորգյանցը, որը Փարաջանովին նվիրված «Աշխարհումս» ֆիլմն է նկարահանել։
Իր քրոջ՝ Աննայի մահը Փարաջանովը սարսափելի ծանր է տարել։ Պատմում են, որ Աննայի դագաղը նա աննկարագրելի գեղեցիկ զարդարել է՝ որպես կատարյալ կոլաժ։
Հունվարի 9-ը Սերգեյ Փարաջանովի ծննդյան օրն է։
Նա 99 տարեկան է։
Նաիր Յան
