ԵՐԵՎԱՆ-ԼՈՒՆԴ, Շվեդիա – Շվեդ պատմաբան եւ գրող Սվանտե Լունդգրենը եբրայագիտության դոկտորի կոչում է ստացել Ֆինլանդիայի Աբո Ակադեմիա համալսարանում: Աշխատել է որպես միջնակարգ դպրոցի ուսուցիչ, դասախոսել է Աբո Ակադեմիայում: Երկար տարիներ եղել է Լունդի համալսարանի Աստվածաբանության եւ կրոնական հետազոտությունների կենտրոնի դասախոս եւ հետազոտող: Հետազոտությունները հիմնականում վերաբերում են Մերձավոր Արեւելքի ոչ մահմեդական փոքրամասնություններին, մասնավորապես ասորիներին, հայերին եւ եզդիներին: Նրա գիտական հետաքրքրությունները ներառում են նաեւ Հայոց ցեղասպանությունը եւ արեւմտյան միսիոներական ու մարդասիրական գործունեությունն արեւմտահայերի շրջանում: Սվանտե Լունդգրենը շվեդերեն, անգլերեն եւ գերմաներեն մի շարք հոդվածների եւ գրքերի հեղինակ է:
–Հարգելի՛ Սվանտե, դուք Հյուսիսային Եվրոպայի այն սակավաթիվ մտավորականներից եք, որոնք հետեւողականորեն մեծացնում են իրազեկվածությունը արեւելյան քրիստոնյաների, այդ թվում՝ հայերի ծանր վիճակի մասին: Ֆրանսահայ հետազոտող Տիգրան Եկավյանի «Արեւելքի փոքրամասնությունները. պատմության կողմից մոռացվածները» ուսումնասիրությունը կարդալով՝ ասես համոզվում ես, որ Մերձավոր Արեւելքում ոչ մահմեդական փոքրամասնություններն այլեւս ապագա չունեն: Ելնելով Երուսաղեմի Հայկական թաղամասի վերաբերյալ ձեր աշխատությունից եւ մյուս ուսումնասիրություններից՝ ինչպիսի՞ն է ձեր տեսակետն այս հարցում:
-Համաձայն չեմ: Եթե նայենք ավելի լայն պատկերին՝ Մերձավոր Արեւելքի ողջ տարածաշրջանին, ապա փաստ է, որ քրիստոնյաներն այժմ բացարձակ թվով նախկինից ավելի շատ են, թեեւ նրանց մասնաբաժինն ընդհանուր բնակչության մեջ նվազել է: Այնուամենայնիվ, պատերազմից բզկտված երկրներում, ինչպիսիք են Իրաքը եւ Սիրիան, քրիստոնյաները մեծապես տուժել են, եւ նրանց թիվը կտրուկ նվազել է: Մյուս երկրներում իրավիճակը կայուն է, ինչպես Եգիպտոսում՝ մինչեւ 10 միլիոն քրիստոնյա ղպտիներով: Բայց որոշ դեպքերում էլ (օրինակ՝ Երուսաղեմի հայկական թաղամասի), որոշակի քրիստոնեական համայնքի գոյատեւումը վտանգված է: Ես հիացած եմ Երուսաղեմի հայ երիտասարդների խիզախությամբ եւ նվիրումով, որոնք պայքարում են, եւ հույս ունեմ եւ աղոթում եմ, որ նրանք հաղթեն:
–Վերջերս ադրբեջանական կառավարությունը փորձում է ազդեցություն ստեղծել սկանդինավյան երկրներում՝ հովանավորելով անհատական ուղեւորություններ Շվեդիայից եւ Ֆինլանդիայից Ադրբեջան: Որքանո՞վ կարող են նման նախաձեռնությունները նշանակալից լինել սկանդինավյան քաղաքականության եւ հասարակական կարծիքի ձեւավորման գործում:
-Ունեն որոշակի նշանակություն, բայց չպետք է չափազանցնել: Քանի որ այս հովանավորված ուղեւորությունները բացահայտվում են, սովորաբար հակազդեցություն է ստեղծվում քննադատական բանավեճով այն մասին, թե ինչու են մարդիկ թույլ տալիս, որ ավտոկրատ ռեժիմներն օգտագործեն իրենց: Վերջին տարիներին թե՛ Շվեդիայում, թե՛ Ֆինլանդիայում տեսել ենք, որ ադրբեջանական այս նախաձեռնությունները հանգեցնում են այն բանին, որ Բաքվի ռեժիմի բռնապետական բնույթը բացահայտվում է ավելի լայն հանրության համար:
–Դուք բացահայտ քննադատել եք Ալիեւի ռեժիմը: Երբեւէ սպառնալիքներ ստացե՞լ եք ձեր հայացքների համար:
-Լուրջ սպառնալիքներ երբեք չեմ ստացել, միայն՝ մեծ ատելություն սոցիալական ցանցերում՝ ադրբեջանական կեղծ օգտատերերից: Իսկ 2019 թվականին Արցախ իմ այցից հետո իմ գործատուն (Լունդի համալսարան) բողոքի նամակ ստացավ Շվեդիայի ադրբեջանական կազմակերպությունից, ինչի մասին ես գրել եմ «Հայաստան, իմ սեր» ժողովածուի իմ հոդվածում:
-Խոսենք Հայաստանին առնչվող ձեր նախագծերից: Տարիներ առաջ դուք որպես խոսնակ մասնակցեցիք «Փրկության քարտեզը» հայկական վավերագրական ֆիլմում, որը ներկայացնում է սկանդինավցի այն միսիոներուհիներին, որոնք օգնել են հայերին Ցեղասպանության ժամանակ: Ի՞նչ կպատմեք ձեր այդ մասնակցության մասին:
-Հիանալի փորձառություն էր, թեեւ նաեւ՝ հոգնեցուցիչ: Ֆիլմ նկարահանելիս գլամուրը քիչ է, հատկապես, եթե բյուջեն փոքր է: Նկարահանումները կատարվել են ինը տարբեր երկրներում, եւ բոլորում համագործակցել ենք տեղի հայ համայնքների հետ: Այսպիսով, ես ճանաչեցի շատ հայերի տարբեր վայրերում: Ֆիլմի ավարտից հետո ներկա եղա առաջնախաղին 2015-ի ապրիլին, Երեւանում: Ներկա եմ եղել ցուցադրություններին նաեւ Շվեդիայում, Դանիայում, Լիբանանում եւ Լոս Անջելեսում: Հիանալի էր հանդիպել հանդիսատեսի հետ: Հաճախ մարդիկ ինձ ասում էին, թե ունեն նախնի, որը ողջ է մնացել Ցեղասպանությունից՝ ֆիլմում ներկայացված կանանցից մեկնումեկի շնորհիվ:
–Դուք նշեցիք «Armenie, Mon Amour. Տաս եվրոպացիներ են խոսում» ֆրանսերեն-անգլերեն վերնագրով անգլիալեզու ժողովածուն, որը կազմել եք ֆինն հոգեւորական Սերաֆիմ Սեպպալայի հետ: Այն ներկայացնում է հետաքրքրաշարժ «արտաքին» հայացքներ եւ խորը պատկերացումներ Հայաստանի եւ նրա ժողովրդի մասին: Ի՞նչը ոգեշնչեց այս նախագիծը եւ ինչպե՞ս այն ընդունվեց:
-Ես ու Սերաֆիմը ցանկացանք պարզել, թե ինչն է ստիպել մեզ պես ոչ հայերի դառնալ հայասերներ: Ուստիև առաջարկեցինք հայասերների այս կատեգորիային պատկանող մարդկանց գրել այս մասին: Ի վերջո, մեզ հաջողվեց մեկական աշխատակցություն ստանալ եվրոպական տասը տարբեր երկրներից: Գիրքը կարդացածներին շատ է դուր գալիս: Ցավոք, այն չի վաճառվել այնպես, ինչպես մենք սպասում էինք, բայց դա դեռ կարող է փոխվել:
–Անցյալ տարի հրատարակեցիք շվեդերեն վեպ՝ «Երեւանի ամենագեղեցիկ աչքերը»՝ հայկական թեմաներին կրկին անդրադառնալով այս անգամ գեղարվեստական գրականության միջոցով: Ի՞նչ է բերում պատմաբանը գեղարվեստական գրականության աշխարհ, եւ ինչպե՞ս է արտահայտվելու այս նոր կերպը ձեզ թույլ տվել տարբեր ձեւով ուսումնասիրել հայկական թեմաները:
-Մի քանի տարի ես կարդացի շատ լավ վեպեր, որոնք հանգստացնող եւ զվարճալի են: Դրանց դիպաշարերը հաճախ միանման են. մարդը բաժանվում է իր սովորական կյանքից, տեղափոխվում այլ տեղ (հաճախ՝ Իտալիա կամ Պրովանս), որտեղ գտնում է իր իսկական եսը եւ իր կյանքի սերը: Որոշեցի նման սյուժեով գիրք գրել, բայց այս անգամ գլխավոր հերոսը գնա ոչ թե միջերկրածովյան որեւէ երկիր, այլ Հայաստան: Դա տեղի է ունենում 2018 թվականին, ուստի գլխավոր հերոսը՝ Լունդից հեռացված համալսարանի դասախոսը, հայտնվում է «թավշյա հեղափոխության» պայմաններում: Եվ հանդիպում է գեղեցիկ աչքերով մի հայուհու: Հերոսները հորինված են, բայց նրանց շուրջ կատարվող իրադարձությունները (հեղափոխությունը) իրական են: Վեպը գրված է Հայաստանի մասին քիչ տեղյակ մարդկանց համար: Այն կարդալուց հետո նրանք շատ ավելին կիմանան Հայաստանի մասին եւ հուսով եմ, որ կհետաքրքրվեն նրանով:
–Մաղթում եմ, որ ձեր գրքերն ավելի լավ վաճառվեն 2025 թվականին: Իսկ ունե՞ք Հայաստանի հետ կապված նոր նախագծեր:
-Ես նույնպես հուսով եմ, որ այդպես կլինի: Եվ միշտ ունեմ Հայաստանին վերաբերող նախագծեր: 2024 թվականին զբոսաշրջիկների երկու խումբ եմ բերել Հայաստան, եւս մեկով մտադիր եմ գալ այս տարի: Այս մեկշաբաթյա ճամփորդությունները բարձր են գնահատվում, եւ մասնակիցներից շատերը դառնում են Հայաստանի իսկական բարեկամներ:
ԱՐԾՎԻ ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ
Գլխավոր լուսանկարում՝ Սվանտե Լունդգրենը Մխիթար Գոշի արձանի մոտ Գոշ գյուղում (2024):
