Որեւէ նշանակալից հասարակական իրադարձության, ազգի համար ճակատագրական դեպքերի առնչությամբ ծագած ապրումները, մտածումներն ի մի բերելու, փաստագրական նյութը բյուրեղացնելու, որոշակի տարածությունից դիտարկելու համար գեղարվեստագետներին, գրականության մշակներին ժամանակ է պետք: Միաժամանակ, թարմ հետքերով ստեղծված գրականությունը, որ փաստավավերագրության տարրերով հանդերձ՝ գեղարվեստական հնարքներով է կերտված, թե՛ կենդանի, հավաստի վկայաբանություն է եւ թե՛ իրողություններին հիմնավոր գնահատականներ տալու կարեւոր քայլ: Դա ներկայիս լայն հանրության համար է եւ ժամանակների ու սերունդների համար՝ նույնպես: Ահա թե ինչու ամիսներ առաջ հայտարարվեց Արցախի շրջափակման եւ արցախահայության բռնի տեղահանման թեմայով պատմվածքի մրցանակաբաշխություն, որի արդյունքներն ամփոփվեցին օրերս Հաայստանի գրողների միության կողմից:
Առաջին մրցանակը տրվեց Ալիս Հովհաննիսյանին («Տրիպտիխ» պատմվածքի համար), երկրորդ մրցանակը՝ Մարգարիտ Դերանցին («Ավետյաց երկիր» պատմվածքի համար), երրորդը՝ Գրիգոր Ջանիկյանին («Հերոսի հարությունը» պատմվածքի համար): Խրախուսական մրցանակների արժանացան Հասմիկ Սարգսյանը, Գոհար Նիկողոսյանը, Հակոբ Հարությունը, Ժաննա Հակոբյանը, Վարուժան Գալստյանը:
ՀԳՄ նախագահ Էդվարդ Միլիտոնյանը մրցանակները հանձնելու արարին խոսեց թեմայի հրատապության եւ այն համակարգված կերպով որպես գրական նյութ դարձնելու գաղափարի մասին: Իսկ գաղափարն արցախցի գրող Կիմ Գաբրիելյանինն էր եղել եւ ՀԳՄ կողմից հավանության արժանանալուց հետո կյանքի կոչվել: «Արցախահայության բռնագաղթումը, բռնաճնշումը՝ ծանր ու ողբերգական, ստեղծեց նոր իրավիճակ,- ասաց Էդ. Միլիտոնյանը,- եւ այդ իրողությունը պարտադրում է գործողություններ, նոր օրենքներ. նոր մտածողություն, եւ գրականության խնդիրն է այն ըմբռնելու եւ գեղարվեստի նյութ դարձնելու… Այս թեման մի օրվա, մի տարվա չէ: Սա թեմա չէ, սա ցավ է… Մեր պատմության մեջ ողբերի ժանրը դարեր ի վեր եղել է, բայց ողբերը գրվել են նաեւ այդ ողբերգական իրավիճակը վերացնելու համար, գոնե՝ գեղարվեստի ուժով եւ իմաստնությամբ: Այդ իմաստով գրականությունը հսկայական դեր ու հզորություն ունի, որն ամեն մի դժվար, ցավագին իրավիճակ, ճակատագիր գեղարվեստի աստվածային մխիթարանքով հասցնի ընթերցողներին»:
Այս գրական մրցույթին շուրջ քսան ստեղծագործություն էր ներկայացվել, սակայն, ոնց Կիմ Գաբրիելյանն ընդգծեց, կարեւորը ոչ թե քանակն է, այլ գեղարվեստական որակը: Նրա կարծիքով, մեր համազգային ողբերգության մասին տեղեկատվությունից բացի գեղարվեստի լեզվով պետք է խոսել, թե ինչու՛ դա եղավ, պատճառների մասին՝ անկախ քաղաքական վերլուծաբանների դիրքորոշումներից: Գրողն անկախ է, եւ սա գեղարվեստական ուսումնասիրության նյութ է, գրողն ասելիք ունի, եւ հանրության պակաս տեղեկացվածությունը, իրականության չիմացությունը նաեւ գրողների լռության հետեւանքն է:
«Արցախում ապրող գրողներից ոչ մեկը ստեղծագործություն չի ներկայացրել, եւ ես դա համարում եմ բնական: Ինչո՞ւ: Որովհետեւ մենք Երեւան ենք հասցրել մեր տան բանալիները, բայց գրականության բանալիները մինչ օրս չենք գտել,- ասաց արցախցի գրող Նորեկ Գասպարյանը:- Համոզված եմ, Արցախի գրողները գտնելու են գրականության դարձի բանալիները եւ ներկայացնելու են արդեն հասուն, ապրված գործեր: Ես ընթերցել եմ մրցույթին ներկայացված գործերից մի քանիսը եւ տպավորված եմ»:
«Պատմական երկրաշարժ եղավ արցախայության տեղահանումով,- ասաց մրցութային հանձնաժողովի անդամ, բանաստեղծ Շանթ Մկրտչյանը:- Շատ գրական հանձնաժողովներում եմ եղել, հաճախ ներկայացված գործերից դժվարությամբ եմ դժգոհությունս թաքցրել: Այս անգամ շատ գոհ եմ, տպավորությունս դրական է»: Նրա կարծիքը հիմնավորված է այն լրջությամբ եւ պատասխանատու մոտեցմամբ, որ դրսեւորել են գրողները՝ պատմվածքները մրցույթին ներկայացնելիս: Մշակութային հանրությունը ողբից բացի այլ որակի, բովանդակության նյութերի կարիք ունի՝ հավելեց բանաստեղծը: Այս ճանապարհը չպետք է գրողների կողմից դառնա իրողության գնահատման եւ ներկայացման միակ ուղին:
«Լավ գործեր շատ կան»,- կարծիք հայտնեց բանասիրական գիտությունների դոկտոր Զինաիդա Բալայանը: Նա խոսեց գրական ժանրի տարբեր հնարներով ստեղծված գործերի մասին, սակայն իր խոսքի «մեխն» արցախահայության վրա տարիներ շարունակ տարբեր քաղաքական որոգայթներով ներազդելու, հայրենազրկելու ցավի եւ ներկա իրողության հետ անհաշտության մասին էր: Արցախցին պետք է Արցախում լինի՝ ասաց նա, բոլոր միջոցներով՝ հրով լինի, սրով թե գրով:
ՀԱՍՄԻԿ ՍԱՐԳՍՅԱՆ
