Այս հոդվածի շրջանակներում մեր ընթերցողին կներկայացնենք հայ եւ իրանցի գործիչների, որոնք մշակութային նոր կամուրջներով կապեցին երկու ժողովուրդների հազարամյա պատմություն ունեցող սահմանը: Այդ մասին է վկայում 2022 թվականի օգոստոսին իրանահայ դիրիժոր եւ կոմպոզիտոր Լորիս Ճգնավորյանի ղեկավարությամբ Թեհրանի «Վահդաթ» սրահում «Աշուրայի գիշեր» անվամբ սիմֆոնիայի ներկայացումը:
Լորիս Ճգնավորյանը շիաների երրորդ իմամ Հոսեյնի նկատմամբ իր հարգանքն արտահայտել է` հեղինակելով նշված սիմֆոնիան, որի ընթացքում հնչում է «Ո՛վ առավոտ, մի՛ բացվիր» երգը: Հատկանշական է, որ հարցարզույցներից մեկում Իրանի Լոռեսթան նահանգի Բորուջերդ քաղաքում ծնված Ճգնավորյանն ասել է. «Հիշում եմ, որ երբ փոքր էի, սգավորների խմբում էի լինում, ջուր էի բաժանում, իսկ մյուս հայերն այդ օրը նվիրաբերություն էին անում: Բոլորն առանձնահատուկ հարգանք էին տածում իմամ Հոսեյնի նկատմամբ, թեեւ մեր կրոնը տարբեր է»: Այսպիսով, անվանի դիրիժորն իր երախտիքի յուրովի խոսքն է հայտնում Իրանին՝ ըստ էության միջմշակութային երկխոսության շրջանակներում: Ի դեպ նշենք, որ ընթացիկ տարվա հոկտեմբերին լրանում է տաղանդաշատ արվեստագետի 85-ամյա հոբելյանը:
Հավելենք, որ Թեհրանում նշված սիմֆոնիայի մատուցման համատեքստում շիական Իրանին դավանակից համարվող Ադրբեջանում Աշուրայի սգո արարողությունները մեծապես սահմանափակած են, մինչդեռ Իրանի մեկ այլ՝ սահմանակից միակ քրիստոնյա հարեւան Հայաստանում նման արգելքներ չկան: Այդ մասին է վկայում դեռեւս խորհրդային աստվածամերժության տարիներին մեծն գրող, Իրանի արեւն իր հոգում պարուրած Չարենցի ջանքերով փրկված եւ մեր օրերը հասած Երեւանի Կապույտ մզկիթը, որտեղ նշվում են իսլամական կրոնի բոլոր տոները եւ հիշատակվում սգո արարողությունները:
Այսպիսով, իրական կրոնական ազատությունների մասին թմբկահարելիս հարկ է հաշվի առնել նաեւ հայկական փորձը, որը բարեկամ Իրանի մշակութային կոթողները պահպանել է եւ՛ պետական, եւ՛ հասարակական, եւ՛ մասնավոր անձանց կողմից մեծ հոգատարությամբ:
Հայ-իրանական գրական կյանքում էլ նոր թարմություն բերեց այն, որ վերջերս իրանցի ընթերցասեր հանրության սեղանին է դրվել մեր ժամանակների բանաստեղծ Աբբաս Էղբալ Մեհրանի «Ողջոյն Հայաստանին» խորագրով բանաստեղծությունների ժողովածուն: 20 բանաստեղծություն ներառող ժողովածուն հեղինակը գրել է երկու տարվա ընթացքում եւ ներկայացրել հայերի հերոսական ոգին ու գիտամշակութային ոլորտում առաջամարտիկ լինելը: Գրքի նախաբանից պարզ է դառնում, որ Մեհրանի մոտ բանաստեղծությունները գրելու միտքը ծագել է Սպահանի Նոր Ջուղայում գտնվող Վանք եկեղեցի կատարած իր այցելությունից եւ հայոց պատմությունն ու այդ սիրելի եւ հարուստ մշակույթի տեր ժողովրդի մեծ ողբերգությունները ուսումնասիրելուց հետո, որոնք հեղինակի խոսքով՝ «իմ սիրտը լցրել են ցավով եւ վշտով»:
Փաստորեն Մեհրանի վերաբերմունքը պայմանավորված է հումանիստական զգացողությամբ, որը նա տածում է հայության նկատմամբ: Հարկ ենք համարում նշել, որ իրանական հասարակությունը եւ պետությունը միշտ էլ հայերին համարել են հայրենատեր ժողովուրդ, իսկ այս դեպքում կիրառվում է նաեւ մշակույթի տեր հասկացությունը՝ ողբերգության համատեքստում: Ակնհայտ է, որ հեղինակը փորձել է ընկղմվել մեր պատմության քառուղիներում եւ ավելի քան արդիական հնչեղություն ունի հայոց պատմության հերոսական դրվագներին անդրադառնալը 44-օրյա ողբերգական հետեւանքներով պատերազմից հետո, մեր օրերում:
Թերեւս հեղինակի ուշադրությունից չի վրիպել իրանցիների կողմից այնքան սիրելի հայաշատ Սպահանը: Նրա համոզմամբ, եթե այսօր Սպահանը հայտնի է որպես աշխարհի կեսը, ապա վստահաբար հայերի ազդեցությունը պատմական այդ քաղաքի շքեղության մեջ շատ գունեղ է: Նրա խոսքով՝ «Ջուղան հայերի եւ իրանցիների բարեկամության եւ խաղաղ կյանքի, ինչպես նաեւ այս երկու ժողովուրդների միջեւ փոխվստահության խորհրդանիշն է: Իրանի աշխարհագրական տարածքում բազմաթիվ եկեղեցիների առկայությունը նույնպես երկու ժողովուրդների ազատության եւ խորը բարեկամության նշան է»:
Հայ ժողովրդի իրանցի բարեկամների շարքը համալրած անվանի բանաստեղծը երախտագիտություն է հայտնել Իրանում ՀՀ դեսպան Արսեն Ավագյանին ցուցաբերած հովանավորության համար եւ գիրքը նվիրել է Հայաստանի ժողովրդին:
Այսպիսով, գրական եւ մշակութային նոր կամուրջները եւս իրենց հերթին կարող են առավել ամրապնդել հայ-իրանական հաղորդակցման երթուղին «հազարամյա պատմություն ունեցող սահմանին», որի կարեւորության մասին է խոսում Իրանի բարձրագույն ղեկավարությունը:
ԿԱՐԵՆ ՄԿՐՏՉՅԱՆ
Իրանագետ
