Հրայր Պալեան. «Պատանդ պահելը խաղաղասիրության նշան չէ՛»

«Մինչեւ այն ատեն, որ Բաքվում պատանդ կպահվին, երկու ժողովուրդներու միջեւ խաղաղություն հաստատելն անկարելի պիտի ըլլա»

«Ազգն» առաջին անգամ է զրույցի հրավիրում հակամարտությունների կարգավորման փորձագետ, բանակցող եւ միջնորդ Հրայր Պալեանին, որ 35-ից ավելի տարիներ ուսումնասիրել, մասնագիտացել է Միջին Արեւելքի, Աֆրիկայի, Բալկանների, Արեւմտյան Եվրոպայի,Կովկասի, Կենտրոնական Ասիայի  հակամարտությունների հանգուցալուծման հարցերում, բազմամյա փորձ է կուտակել աշխատելով ՄԱԿ-ում, ԵԱՀԿ ԺՀՄԻԳ-ում, ղեկավար պաշտոններ զբաղեցրել Ժնեւի «Իրավունքի եւ հակամարտությունների կարգավորման Կովկաս կենտրոնում», Սարաեւոյի Միջազգային ճգնաժամային խմբում, Ատլանտայի Քարտերի կենտրոնում, որի ղեկավարն է եղել 2008-2022-ին: Իրավագիտության դոկտոր Հրայր Պալեանը դասախոսությունների միջոցով իր հարուստ փորձառությունն է ներկայացնում աշխարհի տարբեր համալսարաններում: Բեյրութում ծնված, այժմ Ատլանտայում բնակվող Պալեանի հետ մեր զրույցը տպավորում է անմիջականությամբ: «Շատ համեստ եք», իմ ակնածանքին ի պատասխան լրացնում է՝ «Ջիմի Քարտերից եմ սովորել. Եզա՛կի համեստ էր»: Բրիտանական Palgrave Macmillan հրատարակչատունը տպագրել է Հրայր Պալեանի «Anatomy of Peacemaking: Nagorno-Karabakh Conflict and Missed Opportunities» ծավալուն աշխատությունը: «Նյումեգը» ապրիլին լույս կընծայի գրքի հայերենը, որ վերնագրված է «Անավարտ խաղաղություն. Ղարաբաղյան հակամարտությունն ու բաց թողնված հնարավորությունները» 700 էջանոց հատորը, որ ստորեւ հրատարակվող մեր զրույցի գլխավոր շարժառիթն է:

–Պարոն Պալեան, օրերս Երեւան եք մեկնում: Մաղթում ենք, որ գիրքը լուրջ քննարկման արժանանա: Չե՞ք կարծում, որ 30 տարի խուսափել ենք բովանդակային բանավեճից, եւ դա մեր անհաջողությունների պատճառներից մեկն է:

– Գրքիս վերջավորության 9 եզրակացության հասած եմ, թե ինչու 30-ից ավելի տարիներու բանակցությունները ձախողեցինք: 9 պատճառներից մեկն այն է, որ հիմա կնշեք: Այսինքն երկու կողմերու՝ Հայաստանի եւ Ադրբեջանի ղեկավարները, նաեւ միջնորդները՝ Մինսկի համանախագահները, բնավ չզարգացուցին այն գաղափարը, թե ինչո՞ւ այս հարցը պետք է լուծվի, չբացատրեցին ժողովուրդներուն: Ժողովուրդները միշտ դուրս մնացին այս գործընթացի մանրամասներեն: Գաղտնապահությունը եղավ սուրբ սրբոց, եւ կողմերուն ալ պատասխանատուները շատ հազվադեպ պարագաներու որոշ բացատրություններ տվին իրենց ժողովուրդներուն, նաեւ՝ համանախագահները: Խաղաղության բանակցությունները որոշ չափով միշտ գաղտնի կպահվին, բայց այդ գաղտնապահությունը պիտի չափ ու սահման ունենա, միշտ պետք է հավասարակշռություն գտնենք՝ ինչքանո՞վ պետք է բանակցողները գաղտնապահ ըլլան եւ որքանո՞վ պետք է ժողովուրդը համոզեն. երբ համաձայնության գան, որպեսզի հանկարծ ժողովուրդը անակնկալի չգա, չըմբոստանա համաձայնության պայմաններուն: Մանավանդ, երբ փոխզիջումներ պետք է կատարվին:

–Քանի  միջնորդներին էլ հիշատակեցիք, կարելի՞ է նկատել, թե նրանց մեղքերից մեկն այն էր, որ իրենք ապրում էին խաղաղ երկրներում եւ արտոնյալի դիրքերից էին հրամայում ժողովրդին զիջել:

-Պատերազմ վարելը եւ միջնորդությունը տարբեր բաներ են, տարբեր մարդիկ են վարում այդ գործընթացները: Կխորհիմ, որ այդ չէր հարցը. միջնորդները պարզապես հարգեցին երկու կողմերու գաղտնապահության պահանջը, որովհետեւ երկու կողմն ալ կվախնար, որ եթե որեւէ փոխզիջում ընե, նույնիսկ իրենց կյանքը կրնա վտանգի տակ ըլլալ: Իլհամ Ալիեւի պարագային շատ հստակ էր ադիկա, նաեւ՝ մեր պարագային: Մեր ղեկավարները կմտահոգվեին, թե ժողովուրդն ինչպես պիտի հակադարձե փոխզիջման պահանջներուն: Խաղաղության գործընթացի մը մեջ խաղաղության չես հասնիր, եթե փոխզիջման չերթաս:

– 30 տարվա մեր դիվանագիտությունը (նույնը երեւի Ադրբեջանինը) սնուցում էին հայ կադրային դիվանագետները, որ աշխատել էին ԽՍՀՄ ԱԳՆ-ում,  բայց նաեւ սփյուռքից էին ներգրավվել՝ Ժիրայր Լիպարիտյանին եւ Վարդան Օսկանյանին նկատի ունեմ: Նրանց մասնակցությունը ՀՀ անկախութւյան ճարտարապետության մեջ, նաեւ ԼՂ հակամարտության լուծման գործընթացում պիտի որ արդյունավեր լիներ: Ո՞րն էր մեր դիվանագիտության գլխավոր սխալը, ինչի՞ց չօգտվեցինք:

-Առաջին 10 տարիներու ընթացքին բանակցություններուն մասնակցող հայ դիվանագետները Սովետ Միության արտադրած դիվանագետներն էին, նաեւ նրանք, որ նշեցիք: Բայց այդ 10 տարվա ընթացքին մեծ թիվով շատ կոմպետենտ հայ դիվանագետներ թրծվեցան աշխատանքի ընթացքին: Չեմ պնդեր, որ այս ամբողջ դիվանագիտական ձախողության պատճառը անոնց Սովետական բեքգրաունդն է: Այդ չէ հարցը: Հարցն ավելի խորքային է, զանազան պատճառներ կան, օրինակ՝ մաքսիմալիզմի հարցը: Մաքսիմալիզմն ինքնին կրնա ըլլալ, որ հարց չծագեցնե: Բայց երբ կողմերեն մեկը մաքսիմալիստական դիրքորոշում կորդեգրե, ադիկա պիտի այլընտրանք ունենա, պիտի մտածե՝ ինչպե՞ս կրնա այս հակամարտությունը կարգավորել: Ադրբեջանի պարագային իրենց այլընտրանքը ուժի գործադրումն էր, եւ շատ մեթոդիկ ձեւով պատրաստվեցան այդ ուժի գործադրման: Ադրբեջանը միջոցներն ալ ուներ պատրաստվելու՝ 18 հազար զինվոր պատրաստեց Թուրքիո մեջ՝ իր զինվորական այլընտրանքն ավելի հզորացնելով, իսկ մենք ի՞նչ ըրինք, ի՞նչ այլընտրանք ունեինք, երբ մաքսիմալիստական դիրքորոշում որդեգրեցինք: Կըսեինք, թե ժամանակը մեր օգտին կաշխատի: Ընդհակառակը, ժամանակը մեր դեմ աշխատեցավ: Ոչ մեկ քայլ ըրինք պատրաստվելու, ադրբեջանական կողմի պատրաստություններուն դիմադրելու: Մեր միջոցներն ավելի համեստ էին, բայց  կարող էինք պատրաստվել: Այլընտրանք չունեինք, երբ մաքսիմալիստական դիրքորոշում առինք: Մեր դիրքը շատ խոցելի էր, վտանգավոր վիճակի մեջ էինք, փոքր սխալ մը կրնար մեզի համար շատ լուրջ հետեւանքներ ունենալ: Հիմա ինչպես որ եղավ՝ Ղարաբաղը կորսնցուցինք, վերադառնալը չափից ավելի դժվար է, եթե ոչ՝ անկարելի:

–Ո՞ր պարագայում է վերադարձը հնարավոր: Ադրբեջանն ամեն օր ոչնչացնում է եկեղեցիներ, գերեզմաններ, նաեւ՝ վերադարձի վտանգը զգալով հեռացնում է հայկական ժառանգության հետքերը: Աշխարհը լուռ է: Միջազգային մեդիան չի գրում, մեծ հարթակներում դիվանագետները չեն խոսում:

-Առաջին առիթով Հայաստանի պետությունն է, որ պետք է խոսի այդ հարցերուն մասին: Չենք կրնար սպասել, որ դրսի ոչ հայը, միջազգային համայնքը պատասխանատվություն ստանձնե այս հարցերն արծարծելու, երբ Հայաստանի պետությունը ոչ մի քայլ կառնե այդ ուղղությամբ:

–Պարոն Պալեան, կարո՞ղ էր (է) դա խաղաղության բանակցությունների ժամանակ արծարծման հարց դառնալ:

-17 կետե բաղկացած խաղաղության համաձայնագիր մը պատրաստված է, որ նախաստորագրվեցավ անցյալ օգոստոսին Վաշինգթընի մեջ, եւ կսպասվի, որ նաեւ կստորագրվի՝ չգիտես երբ, հստակ ժամանակ չիկա: Այդ համաձայնագրին մեջ բացթողնված շատ հարցեր կան: Առանց անոնց լուծման, այդ համաձայնագիրը այն թուղթեն ավելի արժեք պիտի չունենա: Այսինքն՝ հակամարտող երկու երկրներուն էլիտները (վերնախավերը) կրնան թուղթ ստորագրել, բայց այդ ստորագրությամբ ժողովուրդները չէ, որ խաղաղություն կհաստատեն իրարու միջեւ: Մինչեւ այն ատեն, որ առկա հարցեր կան, մանավանդ շատ զգայուն հարցեր, այդ խաղաղությունը արմատ չի նետեր երկու ժողովուրդներու միջեւ: Առկա հարցերեն առաջինը 19 պատանդներու հարցն է, Արցախի ղեկավարները, որ տակավին կգտնվին Բաքուի բանտերուն մեջ: Մինչեւ այն ատեն, որ այդ մարդիկ հոն պատանդ կպահվին, երկու ժողովուրդներուն միջեւ խաղաղություն հաստատելն անկարելի պիտի ըլլա: Թուղթ ստորագրելը շատ տեղ չի հասցներ: 2-րդ՝ Հայաստանի տարածքեն մոտ 240 քկ Ադրբեջանի տիրապետության տակ կգտնվի, Ադրբեջանի գրաված հողերն են անոնք: Ինծի համար պատճառաբանություն չէ, թե սահմանները դեռ չեն ճշտված. պարապ խոսք է ատիկա: Սահմանները հստակորեն ճշտված էին արդեն 1991-ի Ալմաթիի համաձայնագրով եւ մինչ այդ խորհրդային սահմանները երկու երկրի սահման էին: Անհեթեթ պատճառաբանություն է, երբ Ադրբեջանը կպնդե, որ հստակ չեն անոնք: Երբ այսպիսի հարցեր կան երկու ժողովուրդներու միջեւ, այն համաձայնությունը, որ պիտի ստորագրվի վերջիվերջո, շատ արժեք պիտի չունենա:

–Խաղաղության համաձայնագիրը պետության համար պիտի սահմանե՞ր կարմիր գծեր:  Որո՞նք են մեր կարմիր գծերը:

-Անշուշտ, ՀՀ տարածքների անձեռնմխելիությունը մաս կկազմե այդ համաձայնագրին: Սահմանն արդեն գոյություն ունի, Ադրբեջանը պիտի քաշված ըլլա անտեղեն: Չի կարող Ադրբեջանը ուզած ատենը մտնել եւ ըսել, թե այս բարձունքը, այն բարձունքն իմս է, երբ փաստարկները հակառակը ցույց կուտան: Ադիկա հստակորեն կարմիր գիծ պետք է ըլլա: Կրնա ըլլալ, որ ուրիշ կարմիր գիծեր ալ պետք է ըլլան: Երբ Ադրբեջանը հարձակողական դիրքորոշումներ կառնե Հայաստանի դեմ, «Արեւմտյան Ադրբեջանի» մասին կխոսի անդադար, աչք ունի Երեւանին, Սեւանին. ասոնք կարմիր գիծ են անշուշտ, որոնց խախտումը անընդունելի պետք է ըլլա Հայաստանի համար:

–Արցախում կատարվածը Մորենո Օկամփոն բնորոշել էր էթնիկ զտում, ցեղասպանություն: Բերձորի ճանապարհը փակած մի էկոակտիվիստ, որ անմիջական մասնակցություն ուներ Արցախի բնակչությանը շրջափակման միջոցով սովի մատելու մեջ, ադրբեջանցի ՀԿ-ների այլ անդամների հետ երկու անգամ Երեւանում մասնակցեց հայերի հետ խաղաղության հաստատման քննարկումների: Հանցագործին արտոնեցինք գալ Երեւան, սեղան նստել:

-Եթե հանցագործ պիտի փնտրենք, այդ տիկինը չէր առաջին թիրախը: Հանցագործին գլխավորն Ալիեւն է, իր զինվորականները, գործակիցները եւ այլն: Ադ կնոջ դերակատարությունը ոչինչ է: Այո, հանցավոր էր, ըրածը ճիշտ չէր, բայց կառաջարկեմ ուրիշ բանի մասին մտածենք՝ ավելի գլխավոր դերակատարների:

–Ճիշտ է, բայց երբ խոսում ենք հասարակության մեջ վստահություն ստեղծելու մասին, այսպիսի անձինք են, որ մեր վստահությունը տատանում են: Այդ կնոջը չպիտի արտոնեինք, որ գար եւ մասնակցեր կլոր սեղանի: Ալիեւը, Ադրբեջանի պատվիրակությունը հրաժարվում է մայիսին գալ Երեւան՝ Եւրոպական քաղաքական համայնքի ժողովին մասնակցելու:

-Կարծես կվախնան, թե ինչ հետեւանք կրնա ունենալ: Թե արդյոք իրենցմե մեկին պիտի հանցագործ դուրս բերենք եւ ձերբակալության հարց արծարծենք: Չեմ խորհիր, թե ՀՀ կառավարությունն ատիկա կընե, բայց իրենց մտքի մեջ կա, վախի արդյունքն է: Կամ ցույցեր կրնան տեղի ունենալ ՀՀ-ի մեջ, չեն ուզեր ներկա ըլլալ այդ պայմաններու մեջ:

–Դուք իբրեւ մասնագետ թրծվել եք մի երկրում՝ Լիբանանում, որ պատերազմի մեջ է եղել, նաեւ է՝ անընդհատ: Բայց վերապրողի զավակ եք, ձեր մեջ կա դիմադրություն: Նույնիսկ ազգանվան մեջ հորդորեցիք պահպանել դասական ուղղագրությամբ Պալեանը: Հայ ժողովուրդն առանց դիմադրելու չէր կարող հասնել մեր օրեր: Կարծիք կա, որ մեր ժողովուրդը թմբիրի մեջ է, պատրաստ է պարտությունների: Կոմայի մե՞ջ է, թե՞զգուշավոր է ուղղակի: Ի՞նչ պիտի անենք, որ կարողանանք դիմադրել:

-Ես չեմ ուզեր խոսիլ հայ ժողովուրդի մասին՝ որպես միատեսակ հավաքականություն: Հայ ժողովուրդին մեջ կան հատվածներ, որ տակավին մարտունակ են, դիմադրող, կմտածեն իրենց իրավունքները պաշտպանելու մասին: Կան նաեւ հատվածներ, որ հոգնած են պատերազմեն: Կուզեն իրենց հանգիստ կյանքն ապրիլ: Կան հատվածներ, որ կմնան Հայաստան եւ կպայքարին, կան, որ կվերադառնան սփյուռքեն եւ հոն կապրին, կան ուրիշներ, որ կլքեն Հայաստանը: Լոս Անջելես էի, լեցուն հայեր կային հոն, որ Հայաստանի անկախութենեն ի վեր ձգած են, հեռացած են երկրեն: Ոչ մեկուն, ոչ մյուսին կայպանեմ: Ասիկա իրողություն է, կընդունիմ, որ այդպես է: Հայաստանի եւ Սփյուռքի մեջ ի՞նչ պայմաններ կարելի է ստեղծել, ինչ հարցերու շուրջ կարելի է համախմբվիլ, որ մեր իրավունքներու պայքարը շարունակվի՝ խելացի ձեւով: Հայաստանի մեջ կան այնպիսի անձինք, որ պատրաստ են պայքարելու իրենց իրավունքներու համար, բայց ոչ անձնասպանության գնով:

–Ո՞րն եք համարում այս պահին մեր պետության համար անձնասպանություն:

– ՀՀ-ն այսօր պարտված պետություն է: Գրքիս մեջ կա նաեւ հետեւյալը՝ ոչ միայն չէինք պատրաստված, այլեւ շատ անխելք, անիմաստ, անտեղի հայտարարություններով, գործունեություններով ա՛լ ավելի դրդեցինք դիմացինները՝ թե՛ Ադրբեջանը, թե՛ Թուրքիան:

–Դրա մասին շարադրում եք ձեր գրքի վերջին գլխում, երբ ասում եք, թե դրանով «ԼՂ դագաղի վերջին մեխը խփվեց»:

-Եթե պիտի պայքարինք, ապա ոչ այդ ձեւով: Չեմ ուզեր այնպիսի հայտարարություններ ընել, որ կնմանին 2020-ի հայտարարություններուն՝ «եթե նույնիսկ Ղարաբաղի կարգավիճակը վերջնական որոշվի, մենք գրավյալ շրջանները պիտի չվերադարձնենք»: Ի՞նչ կնշանակե այդպիսի հիմար, անտեղի հայտարարությունը: Casus belli (պատերազմի դրդապատճառ) կտրվի իրենց, որ կըսեն՝ եթե այդպես է, ինչո՞ւ բանակցինք, եւ վերջ: Իրենց գավաթին մեջ ջուր կլեցնենք: Պիտի չելնենք հայտարարենք՝ «Մինսկի խումբի 20-25 տարվա ամբողջ բանակցային ժառանգությունը ոչինչ է, զրոյեն պետք է սկսինք»: Ադիկա միջազգային ողջ համայնքը մեր դեմ հանեց: Խելացի ձեւով մեր պահանջատիրության տեր պիտի կանգնինք:

–Մինչեւ ընտրությունները մեր առաջին պահանջը ո՞րը պիտի լինի:

-Պատանդներու վերադարձը՝ անմիջապես եւ առանց պայմանի: ՀՀ 240 քառ կմ-ից ՝ բարձունքներից Ադրբեջանի ԶՈՒ-ի դուրս գալը եւ վերջ տրվի «Արեւմտյան Ադրբեջան» խոսույթին: Հաջորդ կետը, որ պետք է դրվի, TRIPP-ի հարցն է: Ճանապարհը, երկաթուղագիծը, որ պետք է կառուցվի, ինտերնետի գիծը, գազուղին եւ այլն Սյունիքի վրայով, ասոր փոխադարձ իրավունքները կան, որ TRIPP- ին մեջ խոսված են, բայց ոչ մեկ սահմանում տրված է  Հայաստանի իրավունքներուն: Ադրբեջանի տարածքի վրայով ՀՀ իրավունքն է շրջագայելու, Մեղրիի եւ Երեւանի միջեւ՝ Նախիջեւանի վրայով, օրինակ ՀՀ-ի կապը Ռուսաստանի հետ կարող է ըլլալ նաեւ Ադրբեջանի վրայով: Ասիկա ոչ թե որպես «բարի կամեցողության» հարց պետք է ըլլա, այլ փոխադարձ՝ ՀՀ-ի իրավունքը՝ սահմանված համաձայնագրերուն մեջ:  Ոչ թե միայն խոսվի Ադրբեջանի՝ Մեղրիի վրայով Նախիջեւան անցնելու իրավունքի մասին:

–Պարոն Պալեան, հավատո՞ւմ եք, որ միջազգային նոր աշխարհակարգն ավելի լավ պայմաններ կստեղծի իրավունքներն իրացնելու համար, կամրապնդի միջազգային դատարանների դերը:

-Ոչ, չեմ հավատում: Կներեք, որ շատ ցինիկ դարձած եմ: Միջազգային օրենքը գործադրող դատարանները կրնան հարցերը քննել, որոշումներ տալ, բայց գործադրողը չիկա: Ավելի կամայական գործադրում կա՝ ՄԱԿ-ի ԱԽ-ի կողմեն որոշումներ կուտան, կրնան պատժամիջոցներու դիմել երկրի մը հանդեպ եւ այլն: Բայց շատ քիչ պարագաներուն, երբ միջազգային հարաբերության շահերը կհամապատասխանեն մեծ պետություններու հետաքրքրություններուն, միայն այդ պարագային կգործադրեն: Եթե դժվար հարց է իրենց համար, կրնան անտեսել եւ ոչ մեկ հետեւանքի կենթարկվին: Միջազգային իրավունքը գոյություն ունի փոքր երկիրները պաշտպանելու համար: Շատ կարեւոր է միջազգային օրենքը, չեմ ուզեր անտեսել, մեծ պետությունները պետք չունին միջազգային օրենքներու:

–ՀՀ-ն պիտի՞ ետ քաշի իր հայցերը միջազգային դատարանից:

-Ադրբեջանի հետ խաղաղության համաձայնագիրը կպահանջե նաեւ բոլոր հայցերու ետքաշումը: Ըստ երեւույթին, Հայաստանը պիտի ետ քաշե զանոնք, եթե իսկապես ստորագրվի այս համաձայնագիրը: Ըստ ինծի, սխալ է: Նաեւ պետք է հարցադրում ընել, թե Հայաստանը ետքաշելեն անդին այլընտրանք ունի՞: Որպես պարտված պետություն,  վստահ չեմ տակավին, թե իր ռազմական պարտության պատճառները շտկած է, առաջքն առած է: Չեմ գիտեր, կկասկածիմ: Որպես պարտված պետություն, Հայաստանը կարո՞ղ է դիմադրել պահանջքներու, այդ ալ պետք է նկատի առնենք: Դժվար է տեսնել, թե ինչպես Հայաստանը կրնա դիմադրել այսօրվա պայմաններուն տակ, երբ հաղթական կողմը տակավին առյուծի նման կհոխորտա:

–Ո՞րն է, որտե՞ղ է մեր տարածաշրջանում խաղաղ մնալու բանալին:

-Հայաստանն այսօր չափից ավելի դժվար կացությամբ տարածաշրջանի մը մեջ է: Երթալով ավելի կդժվարանա: Պատերազմն Իրանի դեմ 100 անգամ կբարդացնե ՀՀ-ի իրավիճակը: ՀՀ-ն խելամիտ ձեւով մոտենալով միջազգային այս հարցերուն պետք է կարգավորե իր հարաբերությունները իր դրացիներուն հետ: Կարգավորել չի նշանակեր տարբերություններ չունենալ դրացիներուն հետ: Կարելի է Հայաստանի հարաբերությունը կարգավորել Թուրքիո հետ, դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատել եւ միեւնույն ժամանակ հետապնդել նաեւ ուրիշ հարցեր: Այսինքն՝ դիվանագիտկան հարաբերությունն ու առկա հարցերու լուծումը չեն հակասեր իրարու:

–Բայց մեր գլխավոր հարցը միշտ մնում է այն, որ Թուրքիան ճանաչի Հայոց ցեղասպանությունը, որն ընդունելու որեւէ նշան ցույց չի տալիս:

-Եթե իսկապես կուզենք, Թուրքիան ալ կփափագի, որ երկու երկիրների միջեւ խաղաղություն հաստատվի, նախ պիտի դիվանագիտական հարաբերությունը կարգավորի, սահմանները բացի, ՀՀ-ի շրջափակումը վերացնե: Անկե վերջն է, որ կարող ենք երկխոսության նստիլ Թուրքիո հետ՝ առկա այլ հարցեր լուծելու, ներառյալ՝ Ցեղասպանության հարցը: Պետք է  խոսվի, թե ի՞նչ կնշանակե Թուրքիո՝ իր հանցանքը ցեղասպանությունն ընդունիլը, ի՞նչ հետեւանքներ կրնա ունենալ: Պետք է խոսվի՝ առանց idie՛e fixe  (մտասեւեռում) ունենալու, նախապայման պետք չէ ըլլա: Բայց պետք չէ նաեւ մոռցվի: Չձեւացնենք, որ այս հարցերը վերցված են մեջտեղեն՝ պարզապես գորգին տակն ավլելով: Նույնը՝ Ադրբեջանի հետ: Դիվանագիտական հարաբերություն ստեղծել եւ վերջ տալ անմիջական ու երկարամյա հարցերուն: Անմիջականը՝ պատանդներն են, սահմանները, վերադարձի իրավունքն է: Որո՞ւ վերադարձի իրավունքի մասին կխոսինք, ի՞նչ կնշանակե: Երբ դիվանագիտական հարաբերությունները հաստատվին, անմիջական հարցերը սեղանին վրա կարգավորվին, կարելի է բոլոր հարցերու մասին խոսիլ: Բայց Հայաստանը չի կրնար դիմանալ տարածաշրջանի մեջ այսօրվա պայմաններուն, եթե հարաբերությունները չհաստատվին, սահմանները չբացվին:

– Դուք դրա մասին վկայող ռեալ նշաններ տեսնու՞մ եք:

-Ոչ տակավին, բայց չեմ բացառեր: Հարցերը գոյություն ունին, անկախ անկե, թե սեղանին վրա են կամ տակը: Բերենք սեղանին վրա վերջիվերջո եւ փորձենք լուծել: Կուզենք պարզապես անտեսե՞լ դրանք, թե՞ դիմագրավել:

– Բայց չենք կարող ցեղասպանության հարցը հարաբերականացնել, կամ հիշողության հարցը խաղարկել՝ այս պահին մ՛ի հիշեք, մոռացե՛ք: Չենք կարող այդպիսի հրամաններ տալ մեր ուղեղներին: Հոգեբաններն ասում են՝ մինչեւ 5-րդ սերունդ տրավման շարունակվում է:

-Որպես ցեղասպանություն տեսածի, վերապրողի երրորդ սերունդ, որպես հայ մարդ, մոռնալու մասին չեմ կրնար մտածել, բայց կմտածեմ՝ ինչպե՞ս կարելի է այս հարցերու մասին խոսիլ, հարցերն արծարծել եւ փորձել լուծումներ գտնել:

–Դա ձեր հաջո՞րդ գիրքն է լինելու:

-(Ծիծաղում է) Չեմ գիտեր: Հայաստան պիտի մեկնիմ, մոտ երեք շաբաթ հոն պիտի մնամ: Անցյալ 3 տարվան ընթացքին 8-9 անգամ Հայաստան գացած եմ: Այս անգամ ալ, ըստ իմ սովորության, պիտի տեսնվիմ Հայաստանի քաղաքական բոլոր հոսանքներու ղեկավարներու, դիվանագետներու, մտավորականներու, լրագրողներու հետ: Հարցազրույցներ, ելույթներ պիտի ունենամ գրքի վերաբերյալ համալսարաններուն մեջ եւ այլն, եւ այլն: Միշտ կփորձեմ երկխոսությունը զարգացնել, երբ Հայաստան կգտնվիմ, նույնը՝ նաեւ Սփյուռքի մեջ: Հայաստանեն հետո Նյու Յորք եւ զանազան այլ վայրեր պիտի այցելեմ, համալսարանական շրջանակներու՝ նաեւ ոչ հայերի հետ պիտի այս հարցերի մասին խոսիմ:

– Նկատելի է, որ մեր միտքը նահանջել է: Ձեր գիրքը, որ ոչ միայն փաստաթղթերի ժողովածու է, այլ նաեւ վերլուծություն է ներկայացնում, տարբեր հակամարտությունների օրինակն ու փորձն է հրամցնում, մեր աշխարհից դուրս տեսնելու, դիտողականության հնարավորություն է տալիս: Եւ հեղինակի հետ հանդիպումն ու զրույցը կարեւոր է:

-Դժբախտաբար մենք մեզմով շատ տարված ենք: Մեզ հայելիի մեջ կդիտենք, որոշումներ կառնենք, փոխարեն հայելիեն անդին նայելու, թե ուրիշ տեղ, դիմացինը, հակառակորդը, թշնամին ի՛նչ կմտածե, ի՛նչ հարցեր, դժվարություններ ունի: Մենք ի՞նչ սխալներ գործած ենք թշնամիին դեմ: Ադ ալ կա, չմոռնանք:

–Ո՞րն է ամենակարեւոր դասը, որ չպիտի կրկնենք:

-Գիրքը գրելու պատճառը հետեւյալն էր. Ղարաբաղի հարցը եղավ, Ղարաբաղը կորսնցուցինք՝ վերջնական, թե ժամանակավոր, չեմ գիտեր, բայց պատերազմի հետ կորսնցուցինք՝ շատ պատճառներով, ներառյալ՝ մե՛ր ստեղծած պատճառներով, մեր բաց թողած կարելիություններով: Գրքի վերնագրին «բաց թողնված հնարավորություններեն» մեկը 1997-ի սեպտեմբերին Մինսկի խմբի համանախագահներու կողմե առաջարկված ֆորմուլան էր, որ թե՛ Ղարաբաղի, թե՛ Հայաստանի ղեկավարության մեկ մասը մերժեցին ընդունիլ: Ասիկա հսկայական բաց թողնված առիթ էր, որ փախցուցինք: Կրնայինք ժամանակավորապես կարգավորել Ղարաբաղի իրավիճակը, դե ֆակտո անկախությունը ընդունիլ տալ միջազգային համայնքին, ապա հանգիլ անկախության ճանաչման: Ինչը եղավ Կոսովոյի պարագային: Ճիշտ նույն բովեն անցավ, ժամանակավորապես ընդունվեցավ կարգավիճակը, կարգավորվեցավ դե ֆակտո անկախությունը միջազգային հանրության կողմե 10 տարիեն ավելի, վերջը անկախությունը ճանչվեցավ: Մենք հսկայական առիթը փախցուցինք: Լեւոն Տեր- Պետրոսյանը ճիշտ էր այդտեղ, այդ առաջարկը պետք էր ընդունեինք:

–Տեր-Պետրոսյանը հիմա ի՞նչ կարծիք ունի: Խոսե՞լ եք իր հետ: Իսկ մյուս ղեկավարներն ընդունո՞ւմ են, որ իրենք սխալվել են:  Ի վերջո հայ ժողովրդից որեւէ նախագահ, վարչապետ ներողություն չի խնդրել, նաեւ՝ այս պարտության համար:

-Գրեթե բոլորին հետ խոսած եմ, կխոսիմ ամենուն հետ: Սովորություն ունինք՝ մեր սխալները չընդունելու բնավ: Չենք փորձեր վերլուծել, թե ինչո՞ւ կորսնցուցինք: Նույնիսկ չենք վերլուծել, թե ինչո՞ւ հաղթեցինք Ղարաբաղի առաջին պատերազմին:

-Հիշեցի «Ազգում» պաշտպանության նախարար Սեյրան Օհանյանի հետ հարցազրույցը: Իմ հարցին, թե ինչպես պիտի հանգուցալուծվի Ղարաբաղյան հակամարտությունը, ասաց՝ բանակն այդ հարցը լուծել է (Տես՝ https://azg.am/tpagir/2010/137.pdf ):

–(Ծիծաղում է) Ատիկա արդեն ամեն ինչ կըսե: Հարցազրույցը վարեց 

Անահիտ Հովսեփյանը (Գերմանիա)