1988թ․ փետրվարի 27-ի երեկոյան Ադրբեջանական ԽՍՀ Սումգայիթ քաղաքում տեղի ունեցավ հայերին ջարդելու կոչով հայտնի միտինգը, և հենց հրապարակից միտինգավորները շարժվեցին հայերին ջարդելու։ Ջարդերը տևեցին երեք օր։ Նույն տարի Ադրբեջանի Սումգայիթ քաղաքում կառուցվեցին ջարդարարներին հավերժացնող հուշահամալիրներ։
Ըստ Ադրբեջանի նախագահի գործերի կառավարման կայքի Սումգայիթ քաղաքի «Исторические памятники культуры» (Մշակույթի պատմական հուշարձաններ) բաժնի տեղեկության՝ Սումգայիթ քաղաքի թվով 19 հուշարձանների շարքում պատվավոր տեղ է զբաղեցնում 19-րդը՝ Памятные доски и комплексы в память погибшим Шехидам в каждом уголке города, в каждом микрорайоне (Զոհված Շեհիդների հուշատախտակներ և հուշահամալիրներ քաղաքի բոլոր անկյուններում, բոլոր թաղամասերում)։ Դրանց ընդհանուր թվի մասին տեղեկություն չկա, բայց Սումգայիթ քաղաքի բոլոր թաղամասերում և անկյուններում դրանք քաղաքացիներին շարունակ հիշեցնում են Սումգայիթի ոչ վաղ շրջանի պատմության հերոսական անցյալը՝ 1988թ․ հայկական ջարդերը։
Պետք է ենթադրել, որ դա նաև յուրահատուկ քարտեզ է, որը ցուցադրում է Սումգայիթ քաղաքում հայերի ջարդերի հիմնական տարածքները։ Բայց այս քարտեզը բավարար չի համարվել Սումգայիթի ոչ վաղ անցյալի պատմության «պատվավոր էջը» հավերժացնելու համար։
Սումգայիթ քաղաքի հուշարձանների ցանկում 9-րդ տեղը զբաղեցնում է 1988 թ․ կառուցված «Шехидляр хиябаны»Շեհիդների պուրակ),
10-րդը՝ Монумент в память Шехидам- 1988-1990гг. (1988-1990թթ․ Շեհիդների հիշատակի մոնումենտ) ,
11-րդը՝ Мемориальный комплекс в память Шехидам 20 января, автор Г.Бабев, И.Мамедханов (Հունվարի 20-ի Շեհիդների հիշատակի հուշահամալիր, հեղինակներ Գ․Բաբաև, Ի․Մամեդխանով)։
Հետաքրքիր է՝ այս շարքում ո՞ր հուշարձանի մոտ կկանգնի Ադրբեջանի նախագահ Ի․Ալիևը Սումգայիթում 2026թ․ փետրվարի 27-ին կամ 28-ին, և ի՞նչ խոսքերով կփառաբանի Սումգայիթի շեհիդների «սխրանքը»։ Թե՞ չի գնա Սումգայիթ և կարհամարի Ադրբեջանի պատմության սումգայիթյան «փառավոր էջը»։
Շահիդ/շեհիդ- արաբերենից իսլամական մշակույթում տարածված տերմին է, օգտագործվում է Ալլահի ճանապարհի համար պայքարողներից զոհվածների համար՝ «նահատակ» իմաստով։
Հրանուշ Խառատյան
