Պատերազմի հաղթանակը

(Իրանի դեմ պատերազմի օրագրից)

Հինավորց իրանական քաղաքակրթությանը  նետված մարտահրավերի վերջին րոպեներին Պակիստանի միջնորդությամբ հակամարտող կողմերի միջեւ  երկշաբաթյա հրադադարի մասին պայմանավորվածություն ձեռք բերվեց:  Թեհրանի ստանձնած կարեւորագույն հանձնառությունը ԱՄՆ նախագահ  Դոնալդ Թրամփի բնորոշմամբ՝ «անիծյալ» Հորմուզի նեղուցը 14 օրով բաց պահելն է, իսկ Վաշինգտոնինը՝ առ ժամանակ իրնական հինավուրց քաղաքակրթությանը չդիպչելն ու  «քարե դար»  չվերադարձնելու  խոստումը:

Պատերազմի հետեւանքով ավերված երկիրը վերականգնելու համար ժամանակ շահելու պատրվակով Իսրայելն էլ «մեծահոգաբար» միացավ ԱՄՆ-ի այդ որոշմանը՝ առայժմ իր գերակա խնդիրը համարելով Լիբանանը ոչնչացնելու ծրագիրը:

Այս օրերին Իրանի դեմ ԱՄՆ-ի եւ Իսրայելի նախաձեռնած պատերազմի ընթացքը բնորոշող գլխավոր խնդիրներից մեկը «հաղթանակ» եւ «պարտություն» հասկացությունների տարբեր ընկալումներն են: Մինչեւ հրադադարի մասին պայմանավորվածություն ձեռք բերելը, Վաշինգտոնի համար հաղթանակը դարձել էր Իրանի ենթակառուցվածքների եւ կենսական նշանակության օբյեկտների ոչնչացումը: Մինչդեռ Իրանի տեսանկյունից հաղթանակը սեփական կամքով պայքարի շարունակությունն էր:

Պատերազմի ելքի այս հակասական ընկալումներն ստիպել էին ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփին հանդես գալ իրարամերժ հայտարարություններով: Սպիտակ տան հռետորաբանության եւ ռազմավարության մեջ, կարծես, նկատվում էր որոշակի շրջադարձ: Թրամփն այլեւս չէր խոսում «բռնատիրական» ռեժիմից դեպի ազատ եւ բարգավաճ Իրան անցում կատարելու անհրաժեշտության մասին, այլ քննարկում էր երկիրը լիակատար ոչնչացման ենթարկելու հնարավորությունը: Դա էր պատճառը, որ Դոնալդ Թրամփն  ապրիլի 6-ին իր Truth Social-ի միջոցով, առանց հաշվի առնելու տարրական էթիկան, իրանցիներին «խելագար» ու «սրիկա» անվանելով, զգուշացրել  էր.  «Երեքշաբթի օրն  Իրանում լինելու է ե՛ւ էլեկտրակայանի, ե՛ւ կամրջի օր, բոլորը միասին: Դեռ նման բան չի եղել: Բացեք անիծյալ նեղուցը, խելագար սրիկաներ, թե չէ կապրեք դժոխքում»: 

Վերջին հայտարարություններից մեկում Թրամփը նաեւ նշել էր, որ զանգվածային ռմբակոծությունների միջոցով մտադիր է Իրանը վերադարձնել «քարե դար»:  Այս հռետորաբանությունը վկայում էր ամերիկյան մոտեցումների կտրուկ փոփոխության մասին, որի պատճառներից մեկը Իրանի ցուցաբերած աննախադեպ դիմադրությունն էր ԱՄՆ-Իսրայել տանդեմի նկատմամբ:

Թեհրանի հաստատակամությունն իր ռազմավարական նպատակներին հասնելու հարցում Վաշինգտոնին, ըստ ամենայնի, մղել էր առավել կոշտ քայլերի: Իրանի դիմադրողականությունը կոտրելու համար, ԱՄՆ-ը կարծես այլընտրանք չէր տեսնում, քան երկրի կենսական ենթակառուցվածքների համակարգված ոչնչացումն ու  մի ամբողջ քաղաքակրթության բնաջնջումը: Բայցեւայնպես, Թրամփը մի պահ նաեւ հիշելով կրոնապետության դեմ պայքարելու  իրանցիներին տրված խոստումը, երկիրը «քարե դար» վերադարձնելու սպառնալիքներն արդարացնելու համար ասել էր. «Նրանք (իրանցիները)  հանուն ազատության պատրաստ են ընդառաջ գնալ նման տառապանքների»:  

Միեւնույն ժամանակ, Դոնալդ Թրամփը պնդում էր, որ Իրանի ռազմածովային ուժերն ու օդուժը ոչնչացվել են, իսկ ռադարային համակարգերը շարքից դուրս են եկել: Նա փորձում էր ներքին լսարանին համոզել, թե Իրանը զրկվել է հրթիռներ արտադրելու եւ կիրառելու հնարավորությունից:

Այնուամենայնիվ, քաղաքական մեկնաբանները չեն շտապում այս պատերազմը դասել Միացյալ Նահանգների ռազմավարական հաջողությունների շարքին: Որոշ վերլուծաբաններ նույնիսկ խոսում են Իրանի որոշակի առավելությունների մասին՝ դրանք պայմանավորելով ոչ թե ռազմական հաղթանակով, այլ պատերազմի մի քանի կարեւոր հետեւանքներով: Դրանց թվում են՝ երկրում արմատականների իշխանության ամրապնդումը եւ Հորմուզի նեղուցի շուրջ Իրանի ազդեցության մեծացումը: Նշենք, որ մինչեւ ռազմական գործողությունները Իրանը չէր վերահսկում Հորմուզի նեղուցը:

Բացի այդ, պատերազմի ընթացքում Իրանում արձանագրվել է իշխանությունների շուրջ հասարակության աննախադեպ համախմբում: Սա ստիպել է հակառակորդներին վերանայել իրենց մոտեցումները եւ որոնել ներքին ապակայունացման նոր մեխանիզմներ:

Պատերազմը նաեւ որոշ չափով հակասության մեջ է դրել Իրանը որպես «բռնատիրական պետություն» ներկայացնելու պնդումները՝ ի ցույց դնելով համակարգված կառավարման եւ ինստիտուցիոնալ կայունության փաստը: Նույնիսկ Գերագույն հոգեւոր առաջնորդի ֆիզիկական բացակայությունը չի հանգեցրել իշխանական հիերարխիայի փլուզմանը:

Իրանի ղեկավարության տեսանկյունից պարտված չլինելու գլխավոր նախապայմանը դիմադրությունն է: Ներկայիս իշխանությունները շարունակում են դիմադրությունը դիտարկել որպես հաղթանակին հասնելու գլխավոր  ուղի:

Այս մոտեցումը հասկանալու համար անհրաժեշտ է հաշվի առնել Իրանի դարավոր մշակութային եւ կրոնական առանձնահատկությունները: Նման պայմաններում պատերազմը, նույնիսկ նյութական մեծ կորուստների պարագայում, ընկալվում է որպես պատվի հարց եւ տեղավորվում է որոշակի ռացիոնալ տրամաբանության շրջանակում:

Հենց այս պատճառով էլ Իրանի պատրաստակամությունը՝ շարունակել պայքարը, անգամ  մեծ կորուստների գնով, անակնկալ էր նրա հակառակորդների համար:

Պատերազմի սկզբում ԱՄՆ-ի եւ Իսրայելի գլխավոր նպատակը կարծես, Իրանի կրոնապետական համակարգի փոփոխությունն էր: Ենթադրվում էր, որ ռազմական ճնշումը կհանգեցնի թեոկրատիայի փլուզմանը:

Սակայն այդ սպասումների չիրականացման ֆոնին ձեւավորվեց նոր մոտեցում. եթե հնարավոր չէ փոխել համակարգը, ապա անհրաժեշտ է առավելագույնս թուլացնել նրա կարողությունները:
Այս ռազմավարական փոփոխության արդյունքում Իրանի դեմ գործող ուժերն  իրենց առջեւ խնդիր են դրել թիրախավորել երկրի կենսական ենթակառուցվածքները՝ արդյունաբերությունը եւ էներգետիկան: Սա փաստում է, որ արտաքին ճնշումներով Իրանի վարքագիծը փոխելու փորձերը ցանկալի արդյունք չեն տվել:

Անշուշտ, այս պատերազմը եւս, ինչպես նմանատիպ հակամարտությունները, վաղ թե ուշ կավարտվի: Սակայն նույնիսկ դրա ավարտից հետո «հաղթանակ» եւ «պարտություն» հասկացությունների շուրջ բանավեճերը չեն դադարի:

Միեւնույն ժամանակ, մեկ իրողություն կմնա անփոփոխ. Այս անգամ էլ ինչպես միշտ, հաղթելու է պատերազմը եւ պարտվելու  է նահանջող կողմը: 

ԳՐԻԳՈՐ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ

Իրանագետ