Հայաստանն ու Ռուսաստանը Մոսկվայում քննարկել են հայկական բեռների տեղափոխումն անխոչընդոտ իրականացնելու հարցը: Սննդամթերքի տեսչական մարմինն օրեր առաջ տեղեկացրել էր, որ կողմերը պայմանավորվել են համատեղ իրականացնել վերահսկողական միջոցառումներ եւ բարելավել հաղորդակցությունը: Վերոնշյալ հանդիպմանն անդրադարձել էր նաեւ Ռուսաստանի արտաքին գործերի նախարարության պաշտոնական ներկայացուցիչ Մարիա Զախարովան՝ նշելով, թե կուտակումներից խուսափելու համար պետք է կիրառել բոլոր մեխանիզմները: Նա նաեւ խելամիտ չի համարել տեսակետը, թե խնդիրների իրական պատճառը քաղաքական ճնշումն է: Զախարովայի հետ համակարծիք է ՀՀ էկոնոմիկայի նախարար Վահան Քերոբյանը: Հարցը, ըստ նրա, ոչ թե քաղաքական աստառ ունի, այլ կապված է տնտեսվարողների՝ շուկան չդիվերսիֆիկացնելու հետ:
– Նախարարները, կառավարական կաբինետն ու իշխանական թեւը սովորաբար միշտ մեղավորներ են փնտրում, եւ, փաստորեն, այս անգամ էլ գործարարներն են մեղավոր,- «Ազգ»-ի հետ զրույցում ասում է տնտեսագետ, Աուդիտորների պալատի նախագահ Նաիրի Սարգսյանը,- Հայաստանը Ռուսաստանի հետ գտնվում է ԵԱՏՄ նույն շուկայում, եւ երկուստեք սերտիֆիկացումները փոխադարձ ընդունելի են: Եվ եթե մեր երկիրն այնպիսի արտադրանք է արտահանում, որի մեջ Ռուսաստանը բակտերիաներ է «գտնում» կամ ստանդարտների անհամաձայնություն հայտնաբերում, ապա պարզ է՝ դրա տակ քաղաքական ենթատեքստ կա: Հայաստանի եւ Ռուսատսանի միջեւ վերջերս բավական լուրջ տարաձայնություններ կան, կողմերը միմյանց մեղադրանքներ են հնչեցնում, եւ Ռուսաստանը փորձում է պատժիչ գործողություններ իրականացնել, ընդ որում՝ նախազգուշացում տալ Հայաստանին, որ ձեր էկոնոմիկան կախված է Ռուսաստանի եւ ԵԱՏՄ շուկայից, հետեւաբար՝ խելքներդ գլուխներդ հավաքեք:
Լարսը միակ պորտալարն է, որ Հայաստանի տնտեսությունը կապում է արտաքին աշխարհի հետ, եւ այն փակվելու երկու՝ բնական եւ արհեստական պատճառ կա: Բնականը, գիտենք, եղանակի, աղետների կամ վերանորոգման աշխատանքներ իրականացնելու հետ է կապված, իսկ եթե սրան գումարում ենք նաեւ արհեստական ու քաղաքական պատճառները, ապա Հայաստանին այդքան էլ լավ օրեր չեն սպասվում:
– Նման ֆորս-մաժորներից խուսափելու համար էր հենց էկոնոմիկայի նախարար Քերոբյանը մատնանշել տնտեսության դիվերսիֆիկացիայի ճանապարհը՝ մանրամասնելով, թե հայ տնտեսվարողներն աչքաթող են անում մեր քթի տակ եղած առավել ազատ ու «խոպան» շուկաները: Հետեւաբար կարիք կա, որ մտածեն ռուսականն այլ շուկաներով փոխարինելու մասին:
– Յուրաքանչյուր ոլորտի ղեկավար, երբ պարտավորություններ ու պարտականություններ է ստանձնել, բայց խնդիրը մեկ ուրիշի վրա է գցում, այդ մարդուն լուրջ ընկալել չեմ կարող: Փաշինյանի իշխանությունը, կառավարման ղեկը ստանձնելու օրվանից սկսած, ամենատարբեր հարցերում մեղքը գցել է նախկինների, հարեւանների, Արեւմուտքի, իսկ հիմա էլ՝ տնտեսավարողների վրա: Բայց նրանք չեն հասկացել մի պարզ բան՝ բոլորին կարող են մեղադրել, բացի՝ գործարարներից, քանի գործարարն այն առանցքն է, որի շուրջը պտտվում են տնտեսական հիմնական գործակիցները. պետությունը հարկեր է հավաքում տնտեսավարողներից, ինչը կազմում է պետական մուտքերի մոտավորապես 98 տոկոսը, տնտեսության իրական հատվածը՝ բնակչությունը, աշխատավարձը ստանում գործարարներից, արտաքին աշխարհի հետ կապը՝ ներմուծումներ, արտահանումներ, ծառայությունների մատուցում, իրականացնում են գործարարները, եւ այլն: Այնպես որ՝ իշխանությունները գալիս-գնում են, բայց գործարարների ստեղծած բարիքները մնայուն են:
– Ըստ օրերս հրապարակված տվյալների, Հայաստանից Ռուսաստան արտահանումները կազմում են արտահանման ընդհանուր ծավալի ուղիղ կեսը՝ 50 տոկոսը: Նախարար Քերոբյանի հայտարարությունը՝ շուկան դիվերսիֆիկացնելու մասին, արդյո՞ք գործարարների անելիքն է:
– Դիվերսիֆիկացիայի մասին մտածող ու դրա մասին բարձրաձայնող անհատները պարտավոր են նախ շուկաները դիվերսիֆիկացնել, ապա նոր դրան միտված քայլերը սկսել: Մենք ականատեսն ենք անմիտ քաղաքականության ու նախարարի՝ ոչ տեղին հայտարարության: Նախ՝ մի հարց այդ նախարարին, որ նախարար դառնալուց առաջ սկզբից գործարար է եղել: Եթե այդքան հեշտ էր շուկա դիվրեսիֆիկացնելը, ապա ինչո՞ւ ինքը չէր դիվերսիֆիկացնում, երկրորդ հարցը՝ ինչո՞ւ սնանկացավ այն ընկերությունը, որը կառավարում էր: Եվ երրորդը՝ արդյոք ՀՀ էկոնոմիկան պատրաստվո՞ւմ է սնանկացնել, թե՞ ոչ: Այս հարցերին պատասխանելուց հետո միայն թող հայ գործարարին խորհուրդ տա:
Զարգացած տնտեսություն ունեցող պետությունները բռնում են գործարարի ձեռքը, նախապես հաշվարկած, թիրախային սուբսիդիաներ ու ֆինանսական միջոցներ է հատկացրել գործարարին, եւ նրանք միասին գնում են առաջ: Հայաստանում սակայն բիզնես ոլորտի ներկայացուցիչները երբեմն չեն կարողանում հոգալ նույնիսկ սովորական՝ շենք-շինությունների սպասարկման կամ հումք-նյութեր ձեռք բերելու ծախսերը, քանի որ ներդրման եւ շահույթ ստանալու ժամանակը բավական երկար է: Եթե նոր շուկաներ գրավելու հարցում էկոնոմիկայի նախարարի հույսը գործարարներն են, մենք լուրջ, շա՜տ լուրջ խնդիր ունենք:
– Հայաստանն կենսական նշանակության պարենի եւ այլ մթերքի առյուծի բաժինը ներմուծում է Ռուսաստանից: Կառավարական կաբինետում գիտակցո՞ւմ են, թե ի՞նչ կարող է լինել, եթե հանկարծ Ռուսաստանի խելքին փչի «խնդիրներ» գտնել նաեւ ներմուծվող ապրանքների մասով:
– Պատասխանը միանշանակ է՝ ոչ, չեն պատկերացնում, բայց, անկեղծ ասած՝ ներմուծումների համար այդքան էլ չեմ մտահոգվում, քանի որ ի տարբերություն արտահանման՝ ներմուծման շուկան դիվերսիֆիկացնելն ավելի հեշտ է: Ավելի շատ մտածում եմ ներմուծմանը փոխարինող տեղական արտադրության խթանման մասին: Այսինքն՝ ներմուծվող ապրանքների քանակի կրճատումը գուցե ստիպի Հայաստանի կառավարությանը գործարարներին շահագրգռել մեծացնել տեղական արտադրությունը: Հենց այդ նույն պատճառով էր, որ Ռուսաստանը Ղրիմի դեպքերից հետո ստիպված եղավ մի շարք ապրանքներ հենց իր երկրում արտադրել:
ՍԵՎԱԿ ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ
