Պաշտոնական շրջանակներում 3+3 ձեւաչափը ներկայացվում է որպես նոր երեւույթ: Սակայն կա տեսակետ, որ Հարավային Կովկասում երեք հիմնական խոշոր խաղացողների ու տարածաշրջանի պետությունների այս կամ այն ձեւաչափով համագործակցության գաղափարն առաջ է քաշվել Թուրքիայի նախաձեռնությամբ՝ նախագահ Էրդողանի համառ ջանքերի շնորհիվ: (oragir.news 09-12-2021 )
Իրականում այս գաղափարի հեղինակն իրանական կողմն է, որի մասին դեռեւս 2001 թվականի հուլիսին հայտարարել է ԻԻՀ ազգային անվտանգության գերագույն խորհրդի քարտուղար Հասան Ռոհանին՝ Իրանի հեռուստատեսությանն իր՝ Հայաստան, Վրաստան եւ Ադրբեջան վեցօրյա այցելության արդյունքներին անդրադառնալով: Նա ասել է. «Ես երեք հանրապետությունների իշխանությունների հետ բանակցություններ վարեցի տարածաշրջանային անվտանգության նոր համակարգ ձեւավորելու մեր երկրի պլանների շուրջ, որոնց հիմքում դրվում է «3+3» բանաձեւը. կովկասյան տարածաշրջանի երեք պետությունները՝ Հայաստան, Վրաստան եւ Ադրբեջան, տարածաշրջանի հարեւան երեք պետությունները՝ Իրան, Ռուսաստան եւ Թուրքիա: Ընդհանուր առմամբ բոլոր երեք կովկասյան երկրների հետ մենք համաձայնության հասանք»: («ԱԶԳ» ՕՐԱԹԵՐԹ #137, 24-07-2001)
2021 թվականի դեկտեմբերի 10-ին «խաղաղարար» առաքելությամբ զբաղվելու հայտ ներկայացրած 3+3 հարթակի առաջին հանդիպումը տեղի է ունեցել Մոսկվայում՝ արդեն իսկ գոյություն ունեցող եւ տարիներ շարունակ միջազգային մանդատով Արցախյան հարցի կարգավորմանը կոչված «Մինսկի խմբի» աշխատանքներին զուգահեռ, որին, ինչպես սպասվում էր, Ռուսաստանի հետ ունեցած տարաձայնությունների պատճառով, չմասնակցեց հռչակված ձեւաչափի կողմերից մեկը՝ Վրաստանը:
Նույն հարթակի երկրորդ նիստը տեղի ունեցավ Թեհրանում 2023 թվականի հոկտեմբերի 23-ին՝ Նախիջեւանի ու Արցախի օկուպացված շրջաններում՝ Հայաստանի Հանրապետության Սյունիքի ու Վայոց Ձորի սահմանների երկայնքով 3+3 ձեւաչափին մաս կազմող մյուս երկու պետությունների՝ Ադրբեջանի եւ Թուրքիայի համատեղ զորավարժություններին զուգընթաց, եւ չնայած Իլհամ Ալիեւի գործադրած ջանքերի՝ դարձյալ առանց վրացական կողմի ներկայացուցչի մասնակցության:
Թե ինչպիսի պայմանավորվածությունների են հասել նիստին մասնակցած մի կողմից՝ Ռուսաստանի, Թուրքիայի, Իրանի, եւ մյուս կողմից՝ Հայաստանի ու Ադրբեջանի ԱԳ նախարարների մակարդակով կայացած հանդիպմանը, հայտնի է միջոցառման արդյունքներով 9 կետից բաղկացած համատեղ հայտարարությունից, որտեղ խոսվում է վեճերի խաղաղ կարգավորման, ինքնիշխանության, քաղաքական անկախության, տարածքային ամբողջականության, ՄԱԿ-ի կանոնադրության բոլոր սկզբունքների հիման վրա մարդու իրավունքները հարգելու կարեւորության մասին, որտեղ անդրադարձ կա տարածաշրջանի երկրների միջեւ կառուցողական երկխոսության եւ փոխշահավետ համագործակցության հաստատման նպատակով հնարավորություններ ընձեռելու հարցերին:
Սակայն, հանդպմանը մասնակցած Հայաստանի, Ռուսաստանի եւ եռակողմ հարթակը հյուրընկալած Իրանի արտաքին գործերի նախարարներն արդյո՞ք քննարկել են խաղաղարար նպատակներով թեհրանյան հանդիպման եւ նույն ժամանակահատվածում Նախիջեւանի ու Արցախի օկուպացված շրջաններում՝ ինքնիշխան Հայաստանի սահմանների երկայնքով Ադրբեջանի ու Թուրքիայի կողմից զորավարժություններ անցկացնելու նպատակահարմարության հարցը: Եվ որքանո՞վ է այն համապատասխանում 9 կետից բաղկացած համատեղ հայտարարության ոգուն:
ԳՐԻԳՈՐ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ
Իրանագետ
