Չնայած շաբաթներ են անցել Իրանի դեմ պատերազմի սանձազերծումից, եւ Մ. Նահանգներին հաջողվել է սպանել Իրանի գերագույն առաջնորդին եւ մի քանի բարձրաստիճան զինվորականների, ոչնչացնել նավատորմի որոշ խմբավորումներ եւ հարվածել կարեւոր ենթակառուցվածքներ, պատերազմը դեռեւս ավարտված չի համարվում: Ըստ նախնական ծրագրի, նախատեսվում էր կատարել արագ եւ թիրախավորված ռազմական հարձակումներ, այն համոզմամբ, որ Իրանի կառավարական համակարգը չի կարողանալու արդյունավետ կերպով դիմադրել: Ակնկալվում էր, որ ժողովուրդը չի համախմբվի իշխանության շուրջ, որ տեղի կունենան անկառավարելի խժդժութուններ, որոնց չի կարողանա դիմագրավել անառաջնորդ մնացած ղեկավարությունը:
Ցարդ, այս ակնկալիքները չեն իրականացվել: Ընդհակառակը, Իրանի ուժային կառույցները համախբմված են եւ համակարգը ներքին ճեղքեր ցույց չի տալիս: Անհրաժեշտ է հասկանալ Վաշինգտոնի սխալ հաշվարկները եւ այն, թե ինչպես է Մ. Նահանգները ներկայիս գնահատում կացությունը: Մի բան, այնուամենայնիվ, հստակ է, Իրանին հաջողվել է խափանել Ամերիկա-իսրայելական բլից հաղթանակի ծրագիրը:
Վաշինգտոնի ակնկալություններն այն մասին, թե լայնատարած կոալիցիա կստեղծվի եւ կպաշտպանի Իրանի դեմ պատերազմը` իրականություն չդարձավ: Նախքան «Epic Fury» օպերացիան, Թրամփին մոտ կանգնած շրջանակից շատերն էին ենթադրում, որ տարբեր պետություններ եւ տարածաշրջանային դերակատարներ կմիանան հակամարտությանը, սակայն ստացվեց հակառակը: Իրաքի քրդական զորամիավորումներից, ՆԱՏՕ-ի անդամ երկրներից, Սաուդյան Արաբիայից, Ադրբեջանից կամ Իրանի հետ տարաձայնություններ ունեցող որեւէ այլ պետության կողմից անմիջական ներգրավվածություն չարձանագրվեց:
Հարցն այն չէ, որ այդ պետությունները կարգավորել են իրենց հարաբերությունները Թեհրանի հետ: Ոչ: Նրանք պարզապես հասկացել են, որ սոսկ օդային հարվածնրով հնարավոր չէ հասնել իշխանափոխության: Նման նպատակի հետապնդումը կպահանջի ցամաքային զորքերի ներգրավվածություն, ինչը շատ ավելի բարդ կլինի, քան Իրաքի եւ Աֆղանստանի պատերազմների պարագայում կատարվածը: Ո՛չ Մ. Նահանգները, ո՛չ էլ Իսրայելը պատրաստ չէին նման նախաձեռնության:
Միեւնույն ժամանակ, կանխատեսումներն այն մասին, թե Իրանի ընդդիմադիր ուժերը առիթը հարմար կդատեն զանգվածային խռովություններ իրականացնելու երկրում, նույնպես անիրատեսական թվացին: Չնայած ամիսներ առաջ տեղի ունեցած բողոքի հավաքներին, ցույցերը դադարեցին հավանաբար պատերազմական ժամանակների եւ արտակարգ դրության պայմաններում առավել խիստ պատժի ենթարկվելու վախից: Նաեւ այն հանգամանքից, որ հսկայական տարբերություն գոյություն ունի սեփական իշխանությանը դեմ լինելու եւ օտար ռազմական հարձակումների հետեւանքում իշխանափոխություն ցանկացողներին դիմակայելու միջեւ:
Տարածաշրջանային դերակատարները չափազանց զգուշավոր են: Քրդական ուժերը հիշում են իրենց փորձառությունը Սիրիայում, որտեղ մարդկային ծանր կորուստների հաշվին հնարավոր եղավ ձեռք բերել ընդամենը ռազմավարական փոքր նվաճում: Մինչդեռ իրանամետ ուժերն Իրաքում եւ իրանական հարվածները Իրաքի հյուսիսային մասում կարողացան ճնշել քրդերի մարտական գործողությունները:
Սաուդյան Արաբիան նույնպես խուսափում է անմիջական ներգրավվածությունից, հաշվի առնելով Իրանի ռազմական կարողություններն ու հակամարտության թեժացման հետեւանքները: Ադրբեջանը նույնպես ձեռնպահ է մնում, մինչդեռ Վաշինգտոնում եւ Իսրայելում որոշ շրջանակներ կանխատեսում էին, որ Բաքուն կդառնա օժանդակ ճակատ: Բաքուն հասկանում է ուժերի անհավասարությունը եւ չի գործի մինչեւ Իրանը ծայրաստիճան չթուլանա:
Հաջորդ դերակատարը Թուրքիան է, որ որպես Ադրբեջանի ռազմավարական գործընկերը եւ Իրանի մրցակիցը տարածաշրջանում նույնպես գերադասում է տեսնել թուլացած, բայց ոչ ամբողջովին տապալված իրանական պետություն: Իրանի փլուզումը կարող է անկայուն դարձնել տարածաշրջանը եւ ամրապնդել քրդական անջատողականների գործողությունների դինամիկան, մի իրավիճակ, որից Թուրքիան կնախընտրեր խուսափել: Թուրք քաղաքագետները նաեւ հաշվի են առում, որ Իրանից հետո տարածաշրջանային այլ ուժեր կարող են հայտնվել, որոնք կդառնան ռազմավարական ճնշումների թիրախներ:
Տարածաշրջանային պետությունները հասկանում են աշխարհաքաղաքական մի գլխավոր իրականություն, որ ամերիկյան ռազմածովային նավատորմը ի վերջո հեռանալու է տարածաշրջանից, մինչդեռ Իրանը, ինչքան էլ թուլացած լինի, շարունակելու է մնալ միեւնույն հավիտենական հարեւանը, որ եղել է դարեր շարունակ:
Ադրբեջանը նույնպես դիմակայում է լոգիստիկ փոփոխություններ: Թեհրանի հետ լարվածության հետեւանքում իրանական սահմանը մասամբ փակ է, ինչը բարդացնում է Նախիջեւան մեկնելու գործընթացը: Մինչ օրս, Ադրբեջան-Նախիջեւան ցամաքային կապը իրականացվում էր Իրանի տարածքով: Այժմ Ադրբեջանը պետք է այլընտրանքային ուղիներ որոնի այդ կապը պահպանելու համար: Իսկ նման սցենարը կարող է որոշ առումով վտանգավոր լինել Հայաստանի` մասնավորապես Սյունիքի շրջանի համար, քանի որ դեռեւս չի գործում «Թրամփի ուղին» եւ պարզ չէ, թե Իրանը ինչպես է կարգավորելու այդ կացությունը: Ադրբեջանը կարող է օգտվել առիթից եւ Հայաստանից պահանջել ցամաքային միջանցք մինչեւ «Թրիփի» գործադրումը: Ալիեւի հայտարարությունն այն մասին, թե կարող է օգտագործել «Զանգեզուրի միջանցքը» առանց Հայաստանի թույլտվության, չափազանց վտանգավոր է:
Թրամփի վարչակազմում եւս տարակուսանք հայտնողներ կային Իրանում իշխանափոխության հարցի շուրջը: Արդյունքում Ամերիկայի մարտավարությունը հիմնականում կենտրոնացավ «ռեալիստական նպատակներ ձեռք բերելու վրա», որոնց արդյունքում հնարավոր կլիներ «հաղթանակ արձանագրել եւ ժամանակին ետ քաշվել»: Պաշտոնական առաքելությունը Իրանի հրթիռային կարողությունների ոչնչացումն էր, ռազմածովային ուժերի չեզոքացումը եւ միջուկային զինատեսակների զարգացման խափանումը:
Չնայած լայն քննարկումներին, իշխանափախության հարցը պաշտոնապես չէր հայտարարված որպես նպատակ: Նման մարտավարությամբ Մ. Նահանգները հնարավորություն կունենար ավարտել պատերազմը, երբ իրեն ձեռնտու է եւ դուրս գալ խաղից` հայտարարելով, որ հասել է իր նպատակներին: Իրանի գերագույն առաջնորդի սպանությունը նույնպես առիթ է հայտարարելու, որ հաջող է ընթանում առաքելությունը: Ամերիկացիների համար դա եւս որոշակի հաղթանակ է: Բայց քաղաքագետները հասկանում են, որ առանց մեծածավալ ցամաքային գործողությունների հնարավոր չէ իրականացնել իշխանափոխություն: Իսկ նման քայլ Մ. Նահանգները չի կարող ձեռնարկել քաղաքական, ռազմական եւ մարտավարական զսպվածությունների պատճառով:
Նոր առաջնորդը, բայց նախկին ղեկավարությունը
Իրանի պատասխանը գերագույն առաջնորդի սպանությանը մարտահրավեր էր` նետված Վաշինգտոնի ակնկալիքների առջեւ: Ներքին պառակտում առաջացնելու փոխարեն, քաղաքական համակարգը անմիջապես համախմբվեց նոր առաջնորդի շուրջը:
Այաթոլլա Մոջթաբա Խամենեի նշանակումը որպես գերագույն առաջնորդի մի քանի ուղերձ է պարունակում իր մեջ: Նախ ցույց է տալիս Իրանի քաղաքական կառուցվածքի ճկունությունն ու շարունակականությունը: Երկրորդ, նոր առաջնորդը քաղաքական եւ անվտանգության գերատեսչությունների շրջանակներում ճանաչված է որպես հարգված եւ ուժեղ կամքի տեր մի անձնավորություն, հատկապես Իսլամական հեղափոխության պահապանների խորհրդի հետ իր սերտ կապերի պատճառով: Պատերազմական պայմաններում նման անձնավորության ընտրությունը ոչ միայն արտացոլում է կրոնական իշխանության հավատարմություն, այլեւ մարտավարական եւ ռազմավարական նկատառումներ: Այն նաեւ ցույց է տալիս, որ արտաքին ուժերը չեն, որ կարող են թելադրել Իրանի ղեկավարի ընտրությունը: Այլ խոսքերով, այն վարկածը, թե իշխանափոխությամբ հնարավոր էր հասնել քաղաքական կուրսի փոփոխությանը, սխալ հաշվարկ էր:
Հակամարտության վերջնական ելքը մեծապես կախված է «հաղթանակ» բառի բնութագարումից: Եթե ամերիկա-իսրայելական տանդեմի նպատակը Իրանի միջուկային եւ հրթիռային կարողությունների նվազումն էր, ապա կարելի է առաքելությունը հաջողված համարել: Սակայն, եթե նպատակը իշխանափոխությունն էր, ապա պետք է խոստովանել, որ այն իրականություն չդարձավ: Նույնիսկ Իրանի հոգեւոր առաջնորդի սպանությունը էականորեն չփոխեց երկրի ինստիտուցիոնալ կառուցվածքը եւ արտաքին քաղաքականության կողմնորոշումը:
Ամենահնարավոր հետեւանքը, ուրեմն, կարող է լինել բնութագրումների առճակատումը: Վաշինգտոնը հաղթանակ է հայտարարում ռազմական սահմանափակ նպատակներ իրականացնելու, իսկ Թեհրանը` իր քաղաքական համակարգը հաջողությամբ պահպանելու համար: Այլընտրանքային տարբերակը հակառակորդի դեմ հյուծման պատերազմ (war of attrition) մղելն է, որը կարող է շատ թանկ արժենալ եւ քաղաքականապես անընդունելի լինել Մ. Նահանգներում, հատկապես միջանկյալ ընտրությունների շեմին: Երկարաժամկետ հակամարտությունը նաեւ կթեժացնի ներքին քաղաքական լարվածությունը եւ միաժամանակ կուժեղացնի մրցակից ուժերի, ինչպես օրինակ` Ռուսաստանի ազդեցության ոլորտները տարածաշրջանում: Այդ պատճառով պատերազմի ձգձգումը նպաստավոր չէ Վաշինգտոնի համար եւ ըստ այդմ էլ ռազմավարական ամենաարդյունավետ տարբերակը հակամարտությունը վերահսկելի ժամանակահատվածում դադարեցնելն է:
ՍՈՒՐԵՆ Ա. ՍԱՐԳՍՅԱՆ
Միջազգայնագետ, ԱՄՆ արտաքին քաղաքականության փորձագետ
Անգլ. բնագրից թարգմանեց` ՀԱԿՈԲ ԾՈՒԼԻԿՅԱՆԸ
(The Arm. Mirror-Spectator)
