Հ Հ առողջապահության նախարարության (ԱՆ) վիճակագրական տվյալների համաձայն, վերջին երեք տարում Հայաստանի Հանրապետության բնակչության շրջանում հինգ տոկոսով աճել է շաքարային դիաբետ ունեցողների թիվը:
ՀՀ –ում հաշվառված է ավելի քան 62.000 շաքարային դիաբետով հիվանդ, որոնցից մոտ 7000-ը՝ ինսուլինակախյալ, իսկ ավելի քան 55 հազարը` դեղորայքով ապրողներ: Նշված հիվանդության ցուցանիշները Երեւանի չափահաս բնակչության մեջ այսօր անցնում է 40 տոկոսը` գերազանցելով եվրոպական որոշ երկրների ցուցանիշները: Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության (ԱՀԿ) տվյալներով, ամբողջ աշխարհում շուրջ 800 մլն մարդ տառապում է այդ հիվանդությամբ: Եվ, ըստ կանխատեսումների, մինչեւ 2030 թ. այդ ցուցանիշը կկրկնապատկվի:
Հետազոտություններն ու բուժման մեթոդների վերլուծությունը ցույց են տվել, որ վերոհիշյալ հիվանդությունները կանխավ հայտնաբերելու, դրանց հետ կապված բարդությունները կանխելու-նվազեցնելու համար անհրաժեշտ է բարձրացնել բնակչության իրազեկումը: Այդ ուղղությամբ, բացի կանխարգելիչ միջոցառումներից ու սքրինինգային ծրագրերից բացի, 2007 թվականի Դիաբետի դեմ պայքարի համաշխարհային օրվանից (նոյեմբերի 14-ին)` ՄԱԿ-ի հովանու ներքո անցկացվում են քարոզարշավներ եւ իրազեկման միջոցառումներ, որոնք նպատակաուղղված են բարձրացնելու բնակչության զգոնությունն ու տեղեկացվածությունը` շաքարային դիաբետի եւ դրա բարդությունների վերաբերյալ:
Բացի դրանից, ՀՀ առողջապահության նախարարության կողմից մշակվել է առողջ ապրելակերպի հայեցակարգի նախագիծ, որտեղ մեծ տեղ է հատկացված շաքարային դիաբետի առաջացմանը նպաստող գործոնների կանխմանը:
–Որո՞նք են շաքարախտի կամ դիաբետի առաջացման հիմնական պատճառները: Այս հարցով դիմեցինք թիվ 20 պոլիկլինիկայի ներզատաբան (էնդոկրինոլոգ) Ջուլիետա Ղուկասյանին:
– Շաքարային դիաբետի առաջացման պատճառները բազմագործոնային են: Դրանք հիմնականում բաժանվում են` առաջին տիպի (աուտոիմոն) եւ երկրորդ տիպի (նյութափոխանակային) տեսակների: Առաջին տիպը պայմանավորորված է ինսուլին արտադրող բջիջների ոչնչացմամբ, իսկ երկրորդ տիպը` ինսուլինի նկատմամբ կայունությամբ, որը սերտորեն կապված է ճարպակալման, նստակյաց կյանքի եւ գենետիկական գործոնների հետ:
–Որո՞նք են շաքարային դիաբետի ախտանշանները:
-Շաքարային դիաբետի հիմնական կլինիկական ախտանշանները, որոնց ինտենսիվությունը կախված է օրգանիզմում ինսուլինի արտադրության աստիճանից, արտահայտվում է բերանի եւ մաշկային ծածկույթների չորությամբ, ուժեղ ծարավի զգացումով, հաճախամիզությամբ, քաշի կորստով, մկանային ախտահարումներով, արյան մեջ եղած մեծաքանակ խոլեստերինով, տեսողական խանգարումներով, եւ այլն: Այս նշանների առկայության դեպքում յուրաքանչյուր ոք պետք է դիմի տեղամասային պոլիկլինիկա` բժշկի նշանակմամբ լաբորատոր հետազոտության` գլյուկոզայի մակարդակն արյան մեջ որոշելու նպատակով:
Կա երկու տիպի շաքարային դիաբետ: Առաջին կարգի շաքարային դիաբետը ժառանգական նախատրամադրվածությամբ հիվանդություն է, որն ի հայտ է գալիս առավելապես երեխաների եւ երիտասարդների մոտ արտաքին միջավայրի տրիգերների ազդեցության ներքո, իսկ երկրորդը ՝ հիմնականում մեծահասակների շրջանում:
Նշեմ, որ շաքարախտը երեխաների մոտ հանդիպող ամենատարածված խրոնիկ հիվանդություններից է: (Դիաբետի միջազգային կոմիտեի տվյալներով՝ աշխարհում տարեկան մինչեւ 15 տարեկան շուրջ 70 հազար երեխայի մոտ ախտորոշվել է առաջին կարգի դիաբետ`օդ տիպ 1):
Նշեմ նաեւ, որ դիաբետը ժառանգաբար փոխանցվող հիվանդություն է, որին նպաստում է նաեւ ժառանգական գործոնը: Եթե ծնողներից մեկն է հիվանդ, ապա դիաբետի փոխացման առաջացման վտանգը կազմում է 30-50 տոկոս, եթե երկուսըը՝ ապա ժառանգական նախատրամադրվածության գործոնի հավանականությունը էապես մեծանում է:
–Ճի՞շտ է որ հիվանդությանը նպաստում է նաեւ արյան մեջ յոդի քանակի անբավարարությանը, որն արտահայտվում է նաեւ վահանաձեւ գեղձի հիվանդությունների զարգացմամբ, եւ որոնք վերջին տարիներին կարծես թե շատացել են: Այն պայմանավորված է միայն յոդի անբավարարությա՞մբ, թե՞ կան այլ գործոններ, որոնք նպաստում են հիվանդությունների այս խմբի զարգացմանը:
-Թեեւ Հայաստանը, կերակրի աղի յոդացման շնորհիվ, 2006 թվականից ի վեր դադարել է յոդի անբավարարության շրջան լինելուց, սակայն վահանաձեւ գեղձի հիվանդությունները շատ տարածված են՝ ինչպես մեր երկրում, այնպես էլ՝ ողջ աշխարհում: Վահանաձեւ գեղձի հիվանդությունների զարգացման հարցում կրկին մեծ է գենետիկ գործոնների դերը, իհարկե, չի կարելի բացառել նաեւ շրջակա միջավայրի բազմաթիվ գործոնների ազդեցությունը: Այս հիվանդություններով հիվանդացության աճը կարող է պայմանավորված լինել նաեւ 21-րդ դարում ուլտրաձայնային հետազոտությունների լայն կիրառման շնորհիվ` դրանց առավել վաղ հայտնաբերմամբ եւ ախտորոշմամբ:
– Ինչպե՞ս հասկանալ, որ հնարավոր է՝ կա վահանաձեւ գեղձի խնդիր:
– Վահանաձեւ գեղձի խնդիրներով անձինք կարող են ունենալ ոչ սպեցիֆիկ գանգատներ՝ խեղդոցի զգացում, ընդհանուր թուլություն, քնկոտություն, սրտխփոց, մարմնի դող, մազաթափություն, դաշտանային ցիկլի խանգարումներ: Հաճախ, եթե գեղձի ֆունկցիան խանգարված չէ, հիվանդները կարող են որեւէ գանգատ չունենալ:
– Նշեմ, որ սպեցիֆիկ կլինիկական նշանների բացակայությունն առավել ընդգծում է հիվանդի առաջնային զննման կարեւորությունը բժշկի կողմից:
–Վահանաձեւ գեղձի հանգույցներ առավել հաճախ հանդիպում են կանա՞նց, թե՞ տղամարդկանց մոտ:
– Վահանաձեւ գեղձի բոլոր հիվանդությունները, այդ թվում՝ հանգույցները, կանանց «մենաշնորհն» են: Վերջինները հազվադեպ հանդիպում են նաեւ տղամարդկանց մոտ, ընդ որում՝ այս դեպքում բժիշկն առավել շրջահայաց (աչալուրջ) պետք է լինի հնարավոր ռիսկերը գնահատելիս:
–Ո՞րն է դիաբետի բուժման հիմնական սկզբունքը:
– Մեկընդմիշտ պետք է հիշել, որ դիաբետի բուժման հիմնական սկզբունքը դիետան է՝ բուժական ռեժիմին զուգահեռ առողջ սննդակարգին հետեւելը: Դիաբետիկ դիետան պետք է պարունակի բավարար քանակությամբ վիտամիններ, ածխաջրեր, հանքային աղեր: Այս հիվանդության դեպքում միմիայն ճիշտ դիետան կարող է ապահովել օրգանիզմի նորմալ էներգետիկ փոխանակություն: Դիաբետով հիվանդի սննդակարգը պետք է կազմվի անհատական մոտեցմամբ՝ հաշվի առնելով հիվանդի քաշը, տարիքը, ֆիզիկական ակտիվությունը, նիհարելու կամ գիրանալու հակվածությունը:
Դիետայի գլխավոր նպատակն է արյան մեջ գլյուկոզայի, ինչպես նաեւ ճարպերի եւ խոլեստերինի նորմաների պահպանումը: Պետք է ձգտել, որ դիետան լինի բազմազան եւ պարունակի անհրաժեշտ բոլոր սննդանյութերը՝ սպիտակուցներ, հանքային աղեր, վիտամիններ:
Անհրաժեշտ է նաեւ 40-ը լրանալուց հետո, տարին գոնե մեկ անգամ դիմել ներզատաբանին, ինչը հնարավորություն կտա ավելի վաղ հայտնաբերել եւ հեշտությամբ կանխել այդ հիվանդությունն ու դրա հետ կապված հետագա բարդությունները:
– Կնշե՞ք այդ հիվանդությունից բխող մյուս վտանգները:
– Դիաբետը սրտանոթային համակարգի խաթարումներ առաջ բերելուց բացի, շատ հաճախ դառնում է կուրության պատճառ: Ընդհանրապես, 25 տոկոսով կուրության պատճառը հենց դիաբետն է: Տեսողության կորստի հիմնական պատճառը դիաբետիկ ռետինոպաթիան է, որը աչքերի ծանր հիվանդություն է եւ դրսեւորվում է ցանցաթաղանթի ախտահարմամբ:
Դիաբետի հետեւանքով նաեւ երիկամային խնդիրներ են ի հայտ գալիս: Արյան մեջ բարձրանում է մնացորդային ազոտի մակարդակը, որը հետագայում հանգեցնում է երիկամային անբավարարության: Երբեմն դիաբետի հետեւանքով առաջանում են կենտրոնական եւ ծայրամասային նյարդային համակարգերի խանգարումներ, իսկ ավելի հաճախ տուժում են ստորին վերջույթները:
– Ինչպիսի՞ մտահոգություններ ունեք կապած վերոնշյալ հիվանդության հետ:
– Կուզեի, որ Հայաստանի բնակիչները հոգ տանեին իրենց շրջակա միջավայրի, ինչպես նաեւ հասարակական վայրերի մասին, որոնք շատ են ներազդում կյանքի որակի, կենցաղի վրա: Ինձ շատ է տխրեցնում, որ ոմանք ամենուրեք ու բոլոր վայրերում ծխում են: Անգամ գետնանցումներից ծխախոտի հոտ է գալիս, եթե անգամ այդ պահին ոք չի ծխում: Ծխախոտի ծուխն ամենուրեք շատ է:
Հավելեմ նաեւ, որ շաքարախտով հիվանդ լինելու փաստը դատավճիռ չէ: Յուրաքանչյուր հիվանդ պետք է հետեւի բժշկի խորհուրդներին, ժամանակին ընդունի դեղորայքը, պարբերաբար ստուգի արյան մեջ գլյուկոզայի մակարդակը, առողջ կենսակերպ վարի` նախընտրելով ճիշտ սննդակարգ:
Այսինքն, ամեն ինչից զատ, մարդն առաջինն ինքը պետք է լինի իր բժիշկը: Նշեմ, որ այդ առնչությամբ պարբերաբար աշխատանք եմ տանում նաեւ հիվանդներիս հետ
:Հարցազրույցը` ՀԱՍՄԻԿ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆԻ
