Կոստան Զարյանի Իսպանիան: Հայ Մալրոյի սիրահարված հայացքը*

Կոստան Զարյանը՝ հայ Մալրոն, անցնելով քսաներորդ դարի մրրկալից արյան եւ երկաթի միջից՝վեհության հասցրեց հայ ոգին: Thadde՛e հրատարակչությունը ֆրանսերեն թարգմանությամբ լույս է ընծայում կարեւորագույն այս գիրքը՝ նվիրված Իսպանիային, ուր նա խորապես ապրեց ու շրջեց 1934-1935 թվականներին: Այստեղից ծնվում է գերազանցապես վերացական մի երկխոսություն՝ Իսպանիայի ներքին վեհանց ու սերտորեն ապրած այդ էության հետ, որը արտացոլվում է հայ ոգում:

Կոստան Զարյանը (1885-1969) հայ արդի գրականության խոշորագույն ներկայացուցիչներից է, համամարդկային մտքերից մեկը: Վերադաս  բանաստեղծ, վիպասան, էսսեագիր եւ մտածող, ծնված Կովկասում, ռուսական կայսերական բանակի գեներալի որդի, կրթություն է ստացել նախ Ֆրանսիայում, ապա՝ Բելգիայում:

Նա ապրել է անցնելով Հայաստանի, Իտալիայի, Ֆրանսիայի, Հունաստանի եւ Միացյալ Նահանգների միջով՝ խորապես մարմնավորելով Սփյուռքը, թեպետ նա երբեք չի ցանկացել նույնանալ նրա հետ: Փիլիսոփայությամբ, առասպելներով, քրիստոնեությամբ եւ եվրոպական գեղագիտությամբ սնված Զարյանն իր ողջ կյանքը նվիրեց հայկական ոգին համընդհանուրի հետ հաշտեցնելու: Նա ազգը ընկալում էր ոչ թե որպես քաղաքական իրողություն, այլ՝ որպես հոգեւոր ու մշակութային փորձառություն: Նրա ստեղծագործությունները, բնորոշվում են խիտ բանաստեղծական արձակով եւ մտահայեցողական բնույթով (Spania, Le Voyageur et la route, Le Bateau sur la montagne): Նա, հարցադրում է հուշը, աքսորը, գոյությունը եւ ստեղծագործությունը, դառնալով կամուրջ-գրող  Հայաստանի եւ աշխարհի միջեւ:

Ճանապարհորդություն Իսպանիայում

1934-1935 թվականներին Կոստան Զարյանը Իսպանիայում էր՝ որպես թղթակից L Epoca-ին եւ Միլանի L Ambrosiano-ին: Նա հանդիպում է Miguel de Unamuno, Ramon Gomez de la Serne եւ փիլիսոփա ու էսսեիստ Josռ Ortega y Gasset-ի հետ: Դասախոսություններ է կարդում հայ արվեստի եւ մշակույթի մասին Մադրիդի Աթենեում:

«Spania»-ն Կոստան Զարյանը չի ներկայացնում որպես ճանապարհորդական նկարագրություն, ոչ էլ որպես 1930ականների Իսպանիայի գեղատեսիլ մի ուղեւորություն: Նա ստեղծում է փոխակերպության մի այնպիսի գործ, ուր Իսպանիան դառնում է առասպելական մի տարածք, հոգեւոր եւ խիստ գեղագիտական ինքնաճանաչումի մի ներաշխարհ, որ հաջորդական արձագանքներով՝ ձգտում է դեպի հայ ոգին: Այս գիրքը, գրված քաղաքացիական պատերազմի նախօրեին՝ բանաստեղծական արձակի հազվագյուտ խտությամբ, լիովին միահյուսվում է զարյանական ոգուն: Նա հայության ճակատագիրը լիակատար ընդգրկելով հանդերձ ՝այն շրջում է դեպի միջազգայինը:

Զարյանը երբեք որեւէ երկիր չի դիտում որպես զբոսաշրջիկ, այլ՝ բնազանցական, գեղագետի հայացքով: Նրա անցած Իսպանիան այնքան աշխարհագրական տարածք չէ, որքան խորհրդանշական ներաշխարհ: Սա տաճարների եւ հանդիսարանների, քարի եւ արյան, ստվերի եւ լույսի Իսպանիան է, որտեղ իրար են միախառնվում խորհրդապաշտ քրիստոնեությունը, հնագույն հեթանոսությունը եւ ողբերգական ցասումը: Նրա աչքում այս երկիրը մարմնավորում է մի քաղաքակրթություն, որը ընդունել է պատմության բռնությունը՝ առանց հրաժարվելու հոգեւոր մեծությունից: Այս հիմնական լարումը պատկանում է նաեւ Հայաստանին է: Այն, ինչ հրապուրում է Զարյանին,  Իսպանիայի այն կարողությունն է, որով նա կարողացել է տառապանքը վերածել ձեւի, մահը՝ արվեստի, հավատը՝ ճարտարապետության եւ զոհաբերությունը՝ արարողության: Կրոնական շքերթները, ցլամարտը, արեւից ու ժամանակի շունչից  քանդակված դեմքերը, ամեն ինչ  խոսում է մի ժողովրդի մասին, որը ողբերգությունը չի ապրում որպես ստորադաս մի ճակատագիր, այլ որպես գոյաբանական ճշմարտություն: Նա այնտեղ վերագտնում է խորունկ ազգային  հայի  ճակատագիրը՝ հնագույն, վիրավոր, բայց կանգուն մի ժողովուրդ, որի հուշը  գրված է քարերի վրա, նաեւ իր արյունով:

Իսպանիայից դեպի Հայաստան

Հայկական եւ իսպանական ոգիների համեմատությունը պատահական չէ: Այն ծագում է ինքնաբերաբար՝ զգայուն մի միաբանությունից: Ինչպես Հայաստանը, այնպես էլ Իսպանիան Զարյանի համար սահմանների վրա գտնվող երկիրներ են՝ Արեւելքի եւ Արեւմուտքի, խորհրդապաշտության եւ բանականության, վերամբարձության եւ խանդավառության  միջեւ: Երկուսը կրում են նվաճումների, պարտությունների եւ չիրագործված վերածնունդների ընդհանուր մի պատմություն: Երկուսն էլ ստեղծել են արվեստի այնպիսի ձեւեր, որտեղ ցավը վեհացումի է հասնում: Հայ եկեղեցին արձագանքում է իսպանական տաճարին, միջնադարյան մանրանկարչությունը երկխոսում է Էլ Գրեկոյի հետ, իսկ հայկական ծիսական երգը իր արձագանքն է գտնում անդալուզյան տենչերի մեջ:

Զարյան բանաստեղծի ստեղծագործությունները գիտելիքով լի են: Նրա մոտ զգալի է իր ներքին զգացողությունը Աստվածաշնչի, եկեղեցու Մեծերի, քրիստոնեական խորհրդապաշտության ու եվրոպական մեծ ավանդույթների խորունկ իմացությանը: Իսպանիան նրան հնարավորություն է տալիս համադրել այն, ինչ նա միշտ որոնել է՝ արվեստի, հավատքի եւ ազգի մոտ: Նրա համար արվեստը երբեք զարդարանք չէ, այլ՝ ճանաչման ուղի: Յուրաքանչյուր հուշարձան, յուրաքանչյուր դեմք, յուրաքանչյուր բնանկար դիտակետ է դառնում  մեկնաբանության: Աշխարհը սուրբ մի բնագիր է:

Այս հոգեւոր խորությունը Spaniaն առանձնացնում է բազմաթիվ ժամանակակից ճանապարհորդական պատմություններից: Այնտեղ, որտեղ ուրիշները պարզապես նկարագրում են, Զարյանը խորհում է: Այնտեղ, որտեղ ուրիշները բացատրում են, նա լսում է: Նա չի փորձում հասկանալ Իսպանիան, նա փորձում է ներդաշնակվել նրան, որսալ նրա ներքին կշռույթը: Նրա գրությունը հաճախ հմայիչ է, ու միշտ հետեւում է այդ որոնմանը: Նա առաջանում է պատկերներով, փայլատակումներով, հավերժության բեկորներով: Արձակը այստեղ դառնում է աղոթք, երբեմն իսկ՝ արարողություն:

Բայց Spaniaն ժամանակից դուրս ստեղծագործություն չէ: Նա նաեւ խոր պատմական գիտակցությամբ է տոգորված: Զարյանը այս բուռն Իսպանիայի մեջ կանխազգում է գալիք բախումները, թաքուն քաղաքական բռնությունները, մոտալուտ քաղաքացիական պատերազմը: Ինչպես Մալրոյի մոտ՝ մի քանի տարի անց L’Espoir ում, Իսպանիան նա ներկայացնում է որպես XX դարի ողբերգական աշխատանոց: Սակայն այնտեղ, որտեղ Մալրոն առաջնահերթություն է տալիս գործողությանը, հեղափոխական եղբայրությանը եւ ներգրավվածությանը, Զարյանը ընտրում է մտահայեցումը, անցյալի հուշը, քաղաքակրթությունների խորությունը: Նրան այնքան չեն հետաքրքրում գաղափարախոսությունները, որքան՝ ոգին:

Հնարավոր է, որ ճիշտ սա է Զարյանի ամենաուժեղ առանձնահատկությունը. նա ազգը չի ընկալում որպես քաղաքական նախագիծ, այլ՝ որպես հոգեւոր եւ գեղագիտական փորձառություն: Նրա համար ազգը գոյություն ունի իր կարողությամբ՝ ստեղծելու իմաստով, գեղեցկությամբ եւ սրբությամբ: Այդ առումով Իսպանիան օրինակ է հանդիսանում, հակառակ իր բաժանումներին, որ կարողացել է պահպանել մշակութային եւ խորհրդանշական այնպիսի  մի զորություն, որ միայն հարգանք է ներշնչում: Դիտելով նրան՝ Զարյանը անուղղակիորեն խորհում է Հայաստանի ապագայի մասին: Ինչպե՞ս կարող է տառապած մի ժողովուրդ մնալ ստեղծող: Ինչպե՞ս վերածել վերքը ստեղծագործության:

Spaniaն նաեւ արձագանքների ու հայելիների գիրք է: Իսպանիայի մասին խոսելով՝ Զարյանը խոսում է նաեւ Հայաստանի, բայց նաեւ Եվրոպայի, Միջերկրականի ու նրա մարդկային վիճակի մասին՝ իր ողբերգակության մասին: Նա մեզ հիշեցնում է, որ քաղաքակրթությունները չեն գոյատեւում միայն քաղաքական ուժի շնորհիվ, այլ՝ աշխարհի ներքին տեսլականին հավատարիմ մնալով: Ահա թե ինչու, ապամարդկայացման եւ իմաստի կորստի այս ժամանակում, այս դասը շարունակում է հնչել անխաթար ուժով:

Այսօր Spania կարդալը նշանակում է նորից բացահայտել հայ համաշխարհային մեծ գրողի, որը երկար ժամանակ անտեսված էր, որ կարողացել է հայկական բազմափորձությունը ներառել համաշխարհային հորիզոնում առանց այն երբեւէ նոսրացնելու: Սա նաեւ նշանակում է, որ մեզ առաջնորդում է հազվագյուտ, պահանջկոտ, խորապես ներհուն մի ձայն, որի համար գրելը ոչ թե հնարք է, այլ՝ հավատքի արարք՝ մարդու հոգու եւ արժանապատվության հանդեպ:

*Հրատարակվել է ֆրանսիական Conflits Revue de Gռopolitique ամսագրւմ, 15.01.2026:
Հոդվածի բնօրինակ տիտղոսը` L Espagne de Kostan Zarian. Regard amoureux du Malraux arme՛nien par Tigran Ye՛gavian:

ՏԻԳՐԱՆ ԵԿԱՎՅԱՆ

Փարիզ

Ֆրանսերենից թարգմանեց` ԱՆԱԻՍ ԶԱՐՅԱՆԸ

Կոստան Զարյանի գծանկարը՝ Արտո Չաքմաքչյանի։