Ասո՞ւմ եք, որ Արցախը դա Հայաստան չի։ Ասո՞ւմ եք, որ հայ տղաները պիտի ծառայեն միայն Հայաստանի Հանրապետության տարածքում։ Ասո՞ւմ եք, որ Շուշին «դժգույն» քաղաք է և «հայերի համար անպիտանի է»։ Լավ ե՞ք մտածել։
Առաջարկում եմ կարդալ Րաֆֆու «Խենթը»։ Միգուցե գտնեք օգտակար երանգներ։ Կարող է ունեք հիշողության թարմացման կարիք։
Իսկ եթե ժամանակ չունեք և ոգևորված եք մեր հարևանների հետ կառուցելու նոր հարաբերություններ, ապա պատրաստ եղեք հանդիպել հետևվյալ իրավիճակներին։
***
Դրանց մոտ կանգնած էր մի ուրիշ հայ երիտասարդ, որ նույնպես նայում էր քաղաքում կատարվող բարբարոսությունների վրա: Նրա աչքերում արտասուք չէր երևում: Տխրության մի նշույլ անգամ չէր կարելի տեսնել նրա զայրացած դեմքի վրա: Նրա սիրտը նույն րոպեում լցված էր մի դառն ատելությամբ՝ ոչ դեպի այն գազանները, որ այրում էին, որ մորթում էին, այլ դեպի այն վախկոտները, որ ոչխարի նման թույլ էին տալիս իրանց մորթել:
— Նայեցե՛ք, նայեցե՛ք, — ասաց նա, — այսքան բազմության մեջ մի մարդ էլ չեք տեսնի, որ ձեռք բարձրացներ իր սպանողի վրա… էլ դրանից ավելի ինչ կարող է լինել, որ շարժեր մարդու կատաղությունը, որ բորբոքեր մարդու վրեժխնդրությունը: Տունը աչքի առջև այրում են, զավակները կրակի մեջ խորովում են, կինը, աղջիկը քաշում տանում են… Տղամարդը տեսնում է այդ բոլորը և ինքը ամենայն խոնարհությամբ պարանոցը դեմ է անում թշնամու սրին… Տո, անիծյա՛լ, դու էլ մարդ ես, դու էլ սպանիր, հետո մեռիր…
«ԽԵՆԹԸ», ՐԱՖՖԻ, 1880 թվական
***
Հերթը հասավ Վառվառեին: Գեղեցիկ աղջիկը գերազանցեց բոլորին իր շնորհալի պարով. նրա ամեն մեկ շարժումների մեջ նշմարվում էր գրացիա և կախարդիչ հրապուրանք:
— Մեր երկրում, — խոսեց էֆենդին, — հայերի մեջ մի լավ սովորություն կա, երբ աղջիկը իր պարը վերջացնում է, մոտենում է տան պատվավոր հյուրին, չոքում է նրա առջև, և գլուխը դնում է նրա ծնկի վրա, և այնքան ժամանակ չէ բարձրացնում, մինչև նրանից մի լավ ընծա չէ ստանում։
— Այդ շատ լավ սովորություն է, — ձայն տվեցին երաժիշտները, — պետք է այստեղ էլ մտցնել այդ սովորությունը: — Վառվառե, դու պիտի լինես առաջին օրինակը, — ասաց նրան էֆենդին, — դե՛, մոտեցի՛ր, զավակս:
Վառվառեն ամոթխածությունից բոլորովին շփոթվեցավ և անշարժ մնաց իր տեղում: Նա ավելի բարվոք էր համարում, որ գետինը պատռվե և իրան կուլ տա, քան թե գլուխը մի օտար մարդու գրկում դնե: Բայց ամեն կողմից նրան բոթեցին, քաշքշեցին ասելով, աղջի, գնա՛, մի ամաչիր, քեզ բան կտա, և վերջապես նրան տարան էֆենդու մոտ և նա ստիպվեցավ իր գեղեցիկ գլուխը դնել էֆենդու ծնկների վրա: Էֆենդին փայփայեց Վառվառեի սիրուն գիսակները և դրեց նրա ափի մեջ երկու ոսկի:
«ԽԵՆԹԸ», ՐԱՖՖԻ, 1880 թվական
Խենթը, 2021 թ.
