Էրդողանի կողմից ցեղասպանության ժխտումն ավելի շատ ուշադրություն է հրավիրում թուրքական զանգվածային հանցագործությունների վրա. Հարութ Սասունյան
Չնայած իրենց դիվանագիտական խորամանկությանը՝ թուրք ղեկավարներն այդպես էլ չսովորեցին լռել, երբ իրենց մեղադրում են ցեղասպանության մեջ: Նրանք չեն գիտակցում, որ ամեն անգամ, երբ ժխտում են զանգվածային հանցագործությունների իրագործումը, ակամա ավելի շատ ուշադրություն են հրավիրում իրենց հանցավոր պատմության վրա:
Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը հունիսի 30-ի իր ելույթում կոպիտ սխալ թույլ տվեց՝ հերքելով թուրքական հանցագործությունների հարուստ պատմությունը։ Նա կեղծորեն հայտարարեց. «Մեր պատմության մեջ չկա ո՛չ ցեղասպանություն, ո՛չ կոտորած, ո՛չ կեղեքում և ո՛չ էլ գաղութատիրություն։ Հազարամյակների մեր փառահեղ պատմության ընթացքում եղել է միայն արդարություն և կարեկցանք»։ Նրա ելույթի տեսանյութը X-ում դիտվել է գրեթե 100 հազար անգամ։
Նախ՝ հղում անելով «հազարամյակների [թուրքական] փառահեղ պատմությանը»՝ Էրդողանը երկու սխալ թույլ տվեց. ա) Թուրքիան և նրա նախորդը՝ Օսմանյան կայսրությունը, հազարավոր տարիների պատմություն չունեն, և բ) նրանց պատմությունը շատ հեռու է «փառահեղ» լինելուց։ Ընդհակառակը, այն եղել է ամոթալի և ոճրագործ։
Այժմ անդրադառնանք Էրդողանի խոսքերի ամենախայտառակ ստին. «Մեր պատմության մեջ չկա ո՛չ ցեղասպանություն, ո՛չ կոտորած, ո՛չ կեղեքում և ո՛չ էլ գաղութատիրություն։»։ Իրականում Օսմանյան կայսրությունն ու Թուրքիայի Հանրապետությունը բազմիցս են իրագործել այս զանգվածային հանցագործություններից յուրաքանչյուրը։
Կանադայի հելլենական հետազոտությունների ինստիտուտը հրապարակել է Օսմանյան կայսրության և Թուրքիայի Հանրապետության կողմից իրենց պատմության ընթացքում կատարված հանցագործությունների երկար ցանկը: Ահա այդ զեկույցի համառոտ տարբերակը.
Զանգվածային վայրագությունների պատմական արձանագրություն. Օսմանյան կայսրության ուշ շրջանի կոտորածներն ու ցեղասպանությունները (1821-1923 թթ.)
– Կոստանդնուպոլսի կոտորածը (1821 թ.). հազարավոր հույն խաղաղ բնակիչներ կոտորվեցին ամբողջ կայսրությունում: Ապրիլին օսմանյան իշխանությունները մահապատժի ենթարկեցին Ուղղափառ եկեղեցու հոգևոր առաջնորդ, Հունաց Տիեզերական Պատրիարք Գրիգոր V-ին՝ կախաղան բարձրացնելով Պատրիարքարանի դարպասներից:
– Քիոսի կոտորածը (1822 թ.). օսմանյան զորքերը համակարգված կերպով սպանեցին, ստրկացրեցին կամ աքսորեցին Քիոս կղզու հունական բնակչության մոտավորապես չորս հինգերորդին: Մինչև 100 հազար հույն սպանվեց կամ բռնի վաճառքի հանվեց Հյուսիսային Աֆրիկայի և Մերձավոր Արևելքի ստրկավաճառության շուկաներում:
– Պսարայի ավերումը (1824 թ.). օսմանյան զորքերը լիովին ոչնչացրեցին ապստամբ հունական Պսարա կղզին։ Երկու օրվա ընթացքում սպանվեց կամ ստրկացվեց մոտավորապես 18 հազար հույն։
– Միսսոլունգիի երրորդ պաշարումը (1825–1826 թթ.). օսմանյան և եգիպտական միացյալ ուժերի կողմից մեկ տարի տևած դաժան, սովամահության մատնող շրջափակումից հետո քաղաքը գրավվեց, ինչի հետևանքով հազարավոր հույն խաղաղ բնակիչներ կոտորվեցին, իսկ մինչև 4000 կանայք ու երեխաներ ստրկացվեցին:
– Դամասկոսի իրադարձությունները (1860 թ.). Լիբանանում միջկրոնական բախումներից հետո մոլեգնած ամբոխը և աշխարհազորայինները թիրախավորեցին Դամասկոսի պատմական քրիստոնեական թաղամասը: Մինչ լեռներում թիրախավորում էին մարոնիներին, Դամասկոսում զոհերը հիմնականում հույն ուղղափառներն էին: Տեղի օսմանյան կայազորային ուժերն ակտիվորեն համագործակցեցին ապստամբների հետ, որոնք հրկիզեցին պատմական հունական ուղղափառ Մարիամյան տաճարը և կոտորեցին 3-10 հազար քրիստոնյաների:
– Համիդյան կոտորածները (1894–1896 թթ.). Սուլթան Աբդուլ Համիդ II-ը թիրախավորեց հիմնականում Անատոլիայի օսմանյան հայերին։ Թիրախում հայտնվեցին նաև ասորիները և, ավելի փոքր չափով հույները։ Սպանվեց մոտավորապես 300 հազար հայ և 25 հազար ասորի, իսկ հարյուր հազարավորները տեղահանվեցին կամ բռնի մահմեդականացվեցին։
– Ադանայի կոտորածը (1909 թ.). Ադանայի նահանգում կոտորվեց 20-30 հազար հայ խաղաղ բնակիչ։
– Անզեն հույների կոտորածները Արևելյան Թրակիայում (1912-1913 թթ.). Բալկանյան պատերազմների ընթացքում օսմանյան զորքերը Արևելյան Թրակիայում կոտորեցին 15 690 անզեն հույների։
– Հույների ցեղասպանությունը (1914-1923 թթ.)․ Օսմանյան կայսրության բնիկ հույն հպատակների համակարգված ոչնչացումը հանգեցրեց ավելի քան 1 միլիոն հույների կոտորածին։
– Լիբանանի բարձունքների Մեծ սովը (1915–1918 թթ.). Օսմանյան ռազմական նահանգապետ Ջեմալ փաշայի կողմից որպես զենք կիրառված պարենային շրջափակման և բերքի բռնագրավման քաղաքականության հետևանքով սովամահ եղան 200-300 հազար մարոնիներ և այլ քրիստոնյաներ։
– Ասորիների ցեղասպանությունը (1915-1923 թթ.). Օսմանյան կայսրության բնիկ ասորի հպատակների համակարգված ոչնչացումը հանգեցրեց 300-750 հազար ասորիների կոտորածին։
– Հայոց ցեղասպանությունը (1915-1923 թթ.). Օսմանյան կայսրության բնիկ հայ հպատակների համակարգված ոչնչացումը հանգեցրեց 1,5 միլիոն հայերի կոտորածին։
Վաղ հանրապետական դարաշրջանի պետական բռնություն (1930-1938 թթ.)
– Զիլանի կոտորածը (1930 թ.). Զիլանի հովտում 5-47 հազար քուրդ խաղաղ բնակիչների կոտորածը՝ Արարատյան ապստամբության ռազմական խափանման ընթացքում։
– Դերսիմի կոտորածը (1937–1938 թթ.). Դերսիմի (վերանվանվել է Թունջելի) ալևի քրդերի դեմ լայնածավալ ռազմական արշավի ընթացքում կիրառվեցին օդային ռմբակոծություններ (այդ թվում՝ քիմիական զենք) և զանգվածային մահապատիժներ, ինչի հետևանքով զոհվեց մինչև 70 հազար խաղաղ բնակիչ, այդ թվում՝ հայեր։
20-րդ դարի դավանանքային ջարդեր
– Ստամբուլի ջարդերը (1955 թ.). Պետության կողմից կազմակերպված ամբոխի հարձակումներ Ստամբուլի հունական, հայկական և հրեական բնակչության վրա՝ պատճառելով ահռելի նյութական վնաս և հրահրելով հույների վերջնական զանգվածային արտագաղթը Թուրքիայից: Ենթադրվում է, որ երկօրյա ջարդերի ընթացքում սպանվեց 37 մարդ, ավելի քան հազարը վիրավորվեց, հարյուրավոր կանայք ու երեխաներ բռնաբարվեցին։ Լայն տարածում գտավ այն տեղեկությունը, որ հույն տղամարդկանց ենթարկել են բռնի թլպատման։ Նյութական վնասը գնահատվել է մոտ 500 մլն դոլար։
– Մարաշի կոտորածը (1978 թ.). մեկ շաբաթ տևած սպանությունների ալիք Թուրքիայի Քահրամանմարաշ քաղաքում 1978 թվականի դեկտեմբերի 19-26-ը, որի թիրախում էին ձախակողմյանները, քրդերն ու ալևի կրոնական փոքրամասնությունը։ Բռնությունը, որը հիմնականում կազմակերպվել էր նեոֆաշիստական «Գորշ գայլեր» կազմակերպության և տեղի աջակողմյան խմբավորումների կողմից՝ Թուրքիայի ազգային հետախուզական ծառայության աջակցությամբ, հանգեցրեց հարյուրավոր մարդկանց մահվան։
– Սվազի կոտորածը (1993 թ.). ԹուրքիայիՍվազ քաղաքում արմատական իսլամիստների մոլեգնած ամբոխի կողմից «Մադիմաք» հյուրանոցի հրկիզման հետևանքով իրականացված կոտորածը, որին զոհ գնաց 35 մարդ: Զոհերը հիմնականում ալևի մտավորականներ, գրողներ և արվեստագետներ էին, որոնք հավաքվել էին մշակութային փառատոնի մասնակցելու համար:
Անցյալ շաբաթ ես բացահայտեցի Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի ամբողջովին կեղծ հայտարարությունը․ «Մեր պատմության մեջ չկա ո՛չ ցեղասպանություն, ո՛չ կոտորած, ո՛չ կեղեքում և ո՛չ էլ գաղութատիրություն։ Հազարամյակների մեր փառահեղ պատմության ընթացքում եղել է միայն արդարություն և կարեկցանք»։
Էրդողանի ստերը հերքելու համար ես ներկայացրեցի Օսմանյան կայսրության և Թուրքիայի Հանրապետության գործած հանցագործությունների ցանկի առաջին մասը՝ պատրաստված Կանադայի հելլենական հետազոտությունների ինստիտուտի կողմից։
Ահա թուրքական հանցագործությունների երկրորդ և վերջին ցանկը.
«Գաղութատիրություն չկա» պնդման հերքում. ժամանակակից բնակեցում և բռնազավթումներ
Էրդողանի այն պնդումը, թե Թուրքիայի պատմության մեջ «գաղութատիրություն չկա», լիովին հերքվում է այն փաստով, որ Սելջուկյան և Օսմանյան կայսրություններից յուրաքանչյուրը ձևավորվել է տարածքային զավթումների, ենթարկեցման և տևական գաղութատիրական բռնազավթման հիման վրա: Բացի այդ, ժամանակակից Թուրքիայի Հանրապետությունը մինչ օրս իրականացնում է իր սահմաններից դուրս ռազմական բռնազավթման, ռեսուրսների կողոպտման, ժողովրդագրական փոփոխությունների և պետականորեն ուղղորդվող վերաբնակեցման ծրագրերի քաղաքականություն։
– Ապօրինի բռնազավթում և վերաբնակեցման գաղութատիրություն Հյուսիսային Կիպրոսում (1974 թվականից մինչ օրս)
1974 թվականին Կիպրոս ռազմական ներխուժմամբ Անկարան հաստատեց կղզու փաստացի բաժանումը, որը շարունակվում է արդեն վեցերորդ տասնամյակը։ Թուրքիայի իշխանություններն իրականացրեցին ժողովրդագրական փոփոխության ագրեսիվ քաղաքականություն՝ հյուսիսում գտնվող իրենց բնօրրանից վտարելով 170-200 հազար բնիկ հույն կիպրացիների: Տարածքը վերջնականապես յուրացնելու նպատակով Թուրքիան, Ժնևի կոնվենցիայի խախտմամբ, կազմակերպեց բնակչության պետական տեղափոխում՝ հյուսիս բերելով տասնյակ հազարավոր թուրք վերաբնակիչների։
– Նեոգաղութատիրություն Հյուսիսային Սիրիայում (2016 թվականից մինչ օրս)
Սիրիական քաղաքացիական պատերազմի ընթացքում թուրքական զինված ուժերը հաջորդական ռազմական գործողություններ իրականացրեցին՝ Հյուսիսային Սիրիայում 30 կիլոմետր խորությամբ բուֆերային գոտու բռնազավթման համար, ինչը ռազմական բռնազավթման դասագրքային օրինակ է՝ նեոգաղութատիրությանը բնորոշ գծերով։ Այս ռազմավարության կենտրոնում վարչական և մշակութային ոչնչացման համակարգված գործընթացն է, որի ընթացքում Թուրքիան տեղական սիրիական առողջապահության, կրթության և դատական ոլորտները անմիջապես դրեց Թուրքիայի ներսում գտնվող Հաթայի նահանգապետարանի բյուրոկրատական վերահսկողության տակ։
Այս կենտրոնացված իշխանության ներքո դպրոցական ծրագրերը բռնի ուժով փոխվեցին թուրքականի, որպես հիմնական արժույթ ներմուծվեց թուրքական լիրան, իսկ քրդական փողոցների տեղական անվանումներն ու մշակութային տոները խստիվ արգելվեցին։
– Ռազմական ներխուժում Արցախ (2020–2023 թթ.)
Թուրքիայի ժամանակակից տարածաշրջանային հավակնություններն էապես ձևավորել են Հարավային Կովկասի քարտեզը՝ կիրառելով արդիական ռազմական ուժ՝ տեղական ժողովրդագրությունն ուղղակիորեն փոխելու նպատակով: 2020 թվականի Ղարաբաղյան պատերազմի ընթացքում Թուրքիան ցուցաբերեց վճռորոշ, ուղղակի ռազմական, հետախուզական և լոգիստիկ աջակցություն Ադրբեջանին:
Թուրք բարձրաստիճան զինվորականները ղեկավարում էին օպերատիվ պլանավորումը, մինչդեռ առաջատար անօդաչու թռչող սարքերը կիրառվում էին հայկական պաշտպանությունը ոչնչացնելու համար: Բաքվի ռազմական հաղթանակը հաջողությամբ կոտրեց երեք տասնամյակ տևած փակուղին՝ ուղղակիորեն ճանապարհ հարթելով Արցախից շուրջ 120 հազար բնիկ հայերի ամբողջական տեղահանման և էթնիկ զտման համար 2023 թվականին։
– Քրդական ենթակառուցվածքների ռմբակոծություն Սիրիայում և Իրաքում (2023 թ.)
2023 թվականի հոկտեմբեր․ Անկարան սկսեց օդային և անօդաչու թռչող սարքերի ինտենսիվ ու ավերիչ հարվածների արշավ Սիրիայի և Իրաքի քրդաբնակ շրջանների դեմ՝ վնասելով կենսական նշանակություն ունեցող մարդասիրական ենթակառուցվածքները, այդ թվում՝ ջրամղիչ կայանները, էլեկտրակայանները, նավթավերամշակման գործարանները և կենցաղային գազի օբյեկտները։ Ընդգծելով հարձակման ահռելի մասշտաբը՝ իրավապաշտպան կազմակերպությունները հաղորդել են Իրաքում մինչև 2024 թվականի կեսերին իրականացված ավելի քան 1000 առանձին օդային հարվածների մասին:
– Օրինականացված լռություն․ Թուրքիայի քրեական օրենսգրքի հոդված 301
Հայոց ցեղասպանության ճանաչումն արգելված է Թուրքիայի դատական համակարգի կողմից: Այս պատմական ոճրագործությունները քննարկել փորձող այլախոհներին, լրագրողներին և ակադեմիական շրջանակների ներկայացուցիչներին պատժելու հիմնական իրավական մեխանիզմը Թուրքիայի քրեական օրենսգրքի 301-րդ հոդվածն է:
301-րդ հոդվածը քրեականացնում է «թուրք ազգին, Թուրքիայի Հանրապետությանը կամ Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովին հրապարակայնորեն վիրավորելու» արարքը։ Այս օրենքով դատապարտված յուրաքանչյուր ոք ենթարկվում է ազատազրկման՝ վեց ամսից մինչև երկու տարի ժամկետով։ Օրենքն ագրեսիվ կերպով կիրառվում է այն անձանց թիրախավորելու համար, որոնք հրապարակայնորեն օգտագործում են «ցեղասպանություն» բառը կամ հրապարակում են ազգային փոքրամասնությունների կոտորածները մանրամասնող աշխատություններ։
Այս օրենքով հետապնդվել են հայտնի մտավորականներ, այդ թվում՝ Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր Օրհան Փամուկը՝ հայերի և քրդերի զանգվածային սպանությունները հիշատակելու համար: Նույն կերպ, խաղաղության ակտիվիստ Յանիս Վասիլիս Յայլալին երկու տարով ազատազրկվել է Հայոց և հույների ցեղասպանությունների զոհերի հիշատակը ոգեկոչելու համար։
Պետականորեն հովանավորվող այս իրավական թիրախավորման վտանգն ամբողջությամբ ի հայտ եկավ պոլսահայ ականավոր լրագրող Հրանտ Դինքի նշանակալից դատական գործով։ Դինքը Հայոց ցեղասպանության մասին իր հոդվածների համար 301-րդ հոդվածով բազմիցս ենթարկվել է քրեական հետապնդման և դատապարտվել։ Պետության հանրային իրավական արշավը նրան ներկայացրեց որպես դավաճան՝ ստեղծելով թշնամական ներքին միջավայր, ինչն ի վերջո հանգեցրեց 2007 թվականին ծայրահեղ ազգայնականի կողմից նրա սպանությանը։
Չնայած օրենքը փոփոխվեց 2008 թվականին՝ գործ հարուցելուց առաջ Արդարադատության նախարարության հստակ թույլտվությունը պահանջելու համար, այն մնում է պետական գրաքննության հզոր գործիք՝ վախի միջոցով արդյունավետորեն պարտադրելով պետության կողմից հաստատված պատմությունը։
Էրդողանի բարոյական գերազանցության և ընտրողական բարոյախոսության վտանգը
Պնդելով, թե Թուրքիայի անցյալում եղել է «միայն արդարություն և կարեկցանք», Էրդողանն, ըստ էության, ջնջում է միլիոնավոր բնիկ փոքրամասնությունների սերունդների ցավն ու ապրած փորձառությունը, որոնք համակարգված կերպով արմատախիլ են արվել Արևելյան Թրակիայից, Անատոլիայից, Հայկական լեռնաշխարհից, Կիպրոսից և Լևանտից։
Եզրակացություն
Պատմական կատարելության մասին համատարած պնդումները քաղաքական նպատակահարմարության գործիքներ են, այլ ոչ թե պատմական իրականություն։ Օսմանյան կայսրության ուշ շրջանից մինչև Թուրքիայի Հանրապետություն իշխանության փոխանցումն անժխտելիորեն բարդ, խորը սպիներով լի ժառանգություն է, որը պահանջում է թափանցիկություն, բաց արխիվային հասանելիություն և մութ էջերին ազնվորեն առերեսվելու քաջություն։
Այս համակարգային վերքերն իսկապես բուժելու համար Թուրքիան պետք է իրականացնի «ճշմարտության և հաշտեցման» գործընթաց։ Նման շրջանակը պետությանը թույլ կտա առերեսվել պետական հովանավորչությամբ իրականացված անցյալի անարդարություններին՝ հանրային վկայությունների, խորքային կրթության և պաշտոնական պատասխանատվության միջոցով՝ ապացուցելու, որ իրական արդարադատությունն ու միջազգային հեղինակությունը չեն կարող կառուցվել պետության կողմից պարտադրված լռության վրա։
Թուրքիայի համար համաշխարհային ասպարեզում իսկական բարոյական առաջնորդության հասնելը պահանջում է հրաժարվել պաշտպանական քաղաքական հռետորաբանությունից և արտերկրի զոհերի համար պահանջվող նույն կարեկցանքը տարածել նաև սեփական պատմական տարեգրության զոհերի հիշատակի վրա։
Հարութ Սասունյան
Թարգմանությունը` Ռուզաննա Ավագյանի
