Azg.am-ի զրուցակիցն է թուրքագետ Հակոբ Չաքրյանը։
–Պարո՛ն Չաքրյան, մարտի 19-ից Թուրքիայում սկիզբ առած բողոքի ցույցերն օրեցօր ավելի մարդաշատ են դառնում, և չնայած ոստիկանությունը ցուցարների նկատմամբ տարբեր միջոցներ է կիրառում՝ մարդիկ շարունակում են բողոքի ակցիաներ իրականացնել։ Ի՞նչ վտանգներով է այս իրավիճակը հղի Էրդողանի համար, բողոքի գործողությունները կարո՞ղ են հանգեցնել նրա իշխանության տապալմանը։
-Մարտի 19-ին, երբ Ստամբուլի քաղաքապետ Էքրեմ Իմամօղլուին նախ ձերբակալեցին, այնուհետև՝ կալանավորեցին, նրան մեղադրեցին 9 տարի առաջ տեղի ունեցած կոռուպցիոն գործարքների մեջ, հայտարարեցին, որ Իմամօղլուի՝ 1976 թվականին ստացած դիպլոմը կեղծ է։ Նրա նկատմամբ նաև գործ հարուցեցին կառավարությունը հակասահմանադրական եղանակով տապալելու և երկրում ահաբեկչություն հովանավորելու մեղադրանքով։
Իհարկե, այս ամենը կեղծիք է։ Նախ՝ դիպլոմի հարցը. հատկապես դա էր զայրացրելՍտամբուլի և Բոսֆորի համալսարանների ուսանողներին։ Առաջինը հենց նրանք ոտքի ելան, այնուհետև միացան մյուս համալսարանների ուսանողները։ Ուսանողական շարժումը, սակայն, դուրս եկավ Ստամբուլի, ապա նաև Անկարայի և Իզմիրի սահմաններից՝ տարածվելով երկրով մեկ։
Թուրքիան ունի 81 նահանգ, որից 51-ում մինչև օրս բողոքի ակցիաները շարունակվում են, ընդ որում՝ այնպիսի նահանգներում՝ Կարս, Արդահան, Արդվին, Մալաթիա, որոնք ընտրություններում Էրդողանի կուսակցության միջնաբերդերն էին համարվում։ Այդ նահանգներում նա միշտ հաղթում էր։ Անգամ BBC-ն էր զարմացել, թե այդ նահանգներն ինչու են մասնակցում Էրդողանի դեմ ցույցերին։ էգեյան և Միջերկրական ծովերի ափերի կենտրոնները՝ Իզմիր, Անթալիա և այլն, հասկանալի է, որ պետք է դուրս գային Էրդողանի դեմ, որովհետև վերջին ՏԻՄ ընտրությունների ժամանակ նրա կուսակցությանը ձայն չէին տվել։ Ընդդիմադիր Ժողովրդահանրապետական կուսակցությունը 10 խոշորագույն քաղաքներից 9-ում հաղթել էր՝ բացառությամբ Բուրսայի։ Բայց այժմ բողոքի ցույցերն անգամ Բուրսայում են ծավալվում։
-Պարո՛ն Չաքրյան, դատելով այս պատկերից՝ կարելի՞ է ասել, որ Էրդողանի իշխանությանը լուրջ վտանգ է սպառնում։
-Մինչ այս Էրդողանը 3 անգամ ընտրվել է։ Ըստ սահմանադրության՝ նախագահի պաշտոնում առաջադրվելու համար անձը պետք է բարձրագույն կրթություն, հետևաբար՝ նաև դիպլոմ ունենա, ինչպես նաև 2 ժամկետից ավելի չի կարող առաջադրվել այդ պաշտոնում։ Իսկ Էրդողանն արդեն 3 անգամ ստանձնել է նախագահի պաշտոնը՝ 2011, 2014 և 2018 թվականներին։ Այժմ նա ցանկանում է 4-րդ անգամ առաջադրվել։
Ցույցերին, որոնց սկզբում միայն ուսանողներն էին մասնակցում, ավելի ուշ միացան նաև քաղաքացիական հասարակության կազմակերպությունները, մարդու իրավունքների միությունները, դեմոկրատական այլ կազմակերպությունները, և շարժումը վերաճեց ու դարձավ համաժողովրդական։ 51 նահանգն, ինչպես ասում են, քիչ չէ։
Երբ Էրդողանն ինքը, դիպլոմ չունենալով, չեղարկել էր Իմամօղլուի դիպլոմը, դա շատ զայրացրեց թուրք ուսանողներին։ Սա կատարյալ խայտառակություն է, և երբ իրեն ասում են, որ իրավունք չուներ 3-րդ անգամ նախագահի թեկնածու առաջադրվել, նա հիշեցնում է, որ կա իր «դիպլոմի» լուսանկարչական պատճենը։ Իսկ թուրքական ընդդիմությունը թույլ էր,էստ էության՝ անողնաշար։
-Պարո՛ն Չաքրյան, Ձեր կարծիքով՝ Էրդողանին այս անգամ և՞ս կհաջողվի խուսանավել և շարունակել պաշտոնավարել Թուրքիայի նախագահի պաշտոնում։
-Այս անգամ, կարծում եմ, նրան չի հաջողվի ելք գտնել և գլուխն ազատել ստեղծված դժվարություններից, որովհետև ժողովրդական զանգվածների դժգոհությունն ահռելի չափերի է հասնում։ Մարդիկ չքավորության շեմին են, ավելի շուտ՝ սովի շեմին։ Օրինակ՝ Էրդողանը կենսաթոշակի չափը 12 հազար լիրայից դարձրեց 15 հազար, սակայն գովազդներից մեկում տեսա, որ մեկ կիլոգրամ մսի սուջուխի արժեքը 20 հազար լիրա է։ Այսինքն՝ եթե մարդը 15 հազար լիրա կենսաթոշակ է ստանում, չի կարող մեկ կիլոգրամ սուջուխ գնել։
-Պարո՛ն Չաքրյան, իսկ ի՞նչ ազդեցություն են կարող են ունենալ Թուրքիայի ներպետական խժդժությունները մեր տարածաշրջանի և հատկապես Հայաստանի վրա։ Կապ պե՞տք է տեսնել։
-Տարածաշրջանը կատարյալ քաոսի մեջ է, և ամեն տեղ ճգնաժամային իրավիճակ է՝ Սիրիայի գլխավորությամբ։ Երբ մեծ տերություններն են դերակատարություն ստանձնել, Էրդողանը չի կարող խցկվել այնտեղ։ Նրան դա թույլ չեն տա։ Առայժմ Էրդողանը ցանկանում է պահպանել իր դիրքերը և հնարավորության դեպքում փորձել թույլ չտալ, որ Եփրատից մինչև Սիրիա ընկած տարածքում քրդական ինքնավարություն ստեղծվի։ Թեև քրդերն ինքնավարություն հռչակել են, բայց միայն դե ֆակտո, ոչ՝ դե յուրե։ Եթե քրդերն ինքնավարություն հռչակեն, Դեր Զորի նավթի պաշարները թույլ կտան նրանց սեփական կարիքները հոգալ։
-Փաստորեն, ամեն ինչից զատ՝ Էրդողանն այս ընթացքում պետք է վերահսկողության տակ պահի նաև քրդական հարցը, որպեսզի այն իր համար անպատեհ պահի չպայթի։
-Դե, երբ Սիրիայում Բաշար Ասադի իշխանությունը տապալվեց, իշխանության եկավ «Հայաթ Թահրիր ալ-Շամ» խմբավորման առաջնորդ Ահմադ ալ-Շարաան։
Ինչ վերաբերում է Հայաստանին, ապա մեզ համար շատ ցավալի էր, որ Բաշար Ասադի իշխանությունը տապալվեց, որովհետև տարածաշրջանում մեր միակ լիարժեք բարեկամ երկիրն ասադական Սիրիան էր։ Ամեն անգամ, երբ տարածաշրջանային որևէ երկրում քաոսային իրավիճակ է ստեղծվում, հայ համայնքը կազմալուծվում է։ Օրինակ՝ 2003 թվականի հակաիրաքյան երկրորդ պատերազմից հետո Բաղդադը մեծապես դատարկվեց հայերից։ Նրանք եկան Մոսուլ, այնտեղից էլ փախան Հյուսիսային Իրաքի քրդական ինքնավարություն, և չեմ կարծում, որ այնտեղ մնացած լինեն։
Նույնը Սիրիայի հետ է կատարվելու։ Որքան էլ քրդերը չճնշեն, մեր ժողովուրդն անհամեմատ ավելի զարգացած է, սոցիալ-տնտեսական մակարդակով՝ ավելի բարձր և նրանց մեջ ապրել չի կարող։
