Մոսկվայում լույս է տեսել Սուրբ Պայծառակերպություն հայկական եկեղեցու եւ տաճարային համալիրի կառուցման 10-ամյակին նվիրված արժեքավոր աշխատություն՝ «Հայերը եւ Մոսկվան. պատմություն եւ ժամանակակիցներ»: Պատկերազարդ, արտաքուստ ակնահաճո եւ մեծ ուշադրությամբ ընթերցվող գրքի հեղինակն է Նոր Նախիջեւանի եւ Ռուսաստանի հայոց թեմի առաջնորդ, արվեստի նվիրյալ Եզրաս արքեպիսկոպոս Ներսիսյանը, համահեղինակը՝ հրապարակախոս եւ մշակութային գործիչ Խաչատուր Դադայանը: Գիրքը գրված է վիթխարի փաստական նյութերի հիման վրա եւ խոսում է Մոսկվայում հայկական ներկայության մասին՝ հնագույն ժամանակներից մինչեւ մեր օրերը: Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու եւ նրա ամենամեծ՝ Ռուսաստանի եւ Նոր Նախիջեւանի թեմի գործունեությանը: Մասնավորապես, միջնադարյան աղբյուրների հիման վրա ցույց է տրվում, որ թեմի հիմնադրման պատմությունը սկսվում է 14-րդ դարից: Հրատարակության մեջ ներկայացված են ինչպես պատմական դեպքեր, այնպես էլ անհատներ, ովքեր աչքի են ընկել Եկեղեցու կյանքում իրենց մասնակցությամբ: Հայրապետական օրհնության իր խոսքում Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Գարեգին Բ-ն նշում է. «Հայրապետական օրհնությամբ ողջունում ենք «Հայերը եւ Մոսկվան պատմությունը եւ ժամանակակիցները» գրքի հրատարակությունը: Գնահատանքով ենք անդրադառնում, որ Մոսկվայում Սուրբ Պայծառակերպություն հայկական եկեղեցու եւ համալիրի կառուցման 10-ամյակին նվիրված այս ծավալուն ուսումնասիրությունը առանձնահատուկ կերպով լուսաբանում է Ռուսաստանի հետ հայ ժողովրդի կապերի մասին առաջին հիշատակությունները, ռուսահայոց թեմի պատմությունը, հայ-ռուսական հարաբերությունները տնտեսության ոլորտում, ինչպես եւ երկու ժողովուրդների փոխադարձ ռազմական համագործակցությունը տարբեր ժամանակաշրջաններում: Գիրքը ներկայացնում է նաեւ Ռուսաստանի քաղաքական, գիտության, կրթության, մշակույթի եւ բարեգործության ասպարեզներում մեծանուն հայորդիների դերակատարությունը, Լազարյան նշանավոր գերդաստանի մեծ ներդրումը Ռուսաստանի եւ ռուսահայության կյանքում: Սույն վկայությունները փաստում են Ռուսաստանում մեր ժողովրդի հավատավոր զավակների արդյունալի շարունակական գործունեության մասին: Գովելի է, որ գրքի հեղինակները նախանձախնդիր աշխատանք են իրականացրել պատմական իրողությունները վեր հանելու հայկական եւ ռուսական աղբյուրների, ինչպես նաեւ ռուսական արխիվային նյութերի հիման վրա: Նման ծավալով եւ ընդգրկմամբ ուսումնասիրություն կատարված է առաջին անգամ, որով այս գիրքը սկզբնաղբյուրային նշանակություն է ունենալու հետագա ուսումնասիրողների համար: Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնից Հայրապետական Մեր օրհնությունն ու բարձր գնահատանքն ենք բերում աշխատության հեղինակներին եւ հրատարակմանը աջակցող բոլոր անձանց: Մաղթում ենք Ռուսաստանի եւ Նոր Նախիջեւանի հայոց թեմի առաջնորդ Գերաշնորհ Տ. Եզրաս արքեպիսկոպոս Ներսիսյանին եւ հոգեւոր դասին, թեմի առաքելությանը լծակից բարեպաշտ ու եկեղեցանվեր հայորդիներին Աստծո օրհնությունը, զորակցությունը եւ երկնառաք բարիքներ: Մեր աղոթքն է, որ Բարձրյալ Տերը խաղաղություն պարգեւի համայն աշխարհին, նորանոր հաջողություններ ու ձեռքբերումներ շնորհի ռուսաստանաբնակ Մեր սիրելի զավակներին, Ռուսաստանի եւ Նոր Նախիջեւանի Հայոց թեմին: Թող Ամենակալն Աստված պահի ու պահպանի մեր երկու ժաղովուրդների դարավոր բարեկամությունը Իր Սուրբ Աջի հովանու եւ խնամքի ներքո:
Օրհնությամբ՝ ԳԱՐԵԳԻՆ Բ ԿԱԹՈՂԻԿՈՍ ԱՄԵՆԱՅՆ ՀԱՅՈՑ»:
Վերջերս՝ մարտի 31-ի առավոտյան, երբ Սուրբ Հարության տոնի առիթով գնացել էի Մոսկվայի Սուրբ Պայծառակերպության հայկական եկեղեցի՝ մասնակցելու տոնական Սուրբ Պատարագին՝ ինչպես Մայր տաճարում, այնպես էլ բակում, եւ անգամ՝ տեղ չլինելու պատճառով եկեղեցու շուրջը հավաքված՝ զարմանքով եւ հիացմունքով հանդիպեցի հազարավոր մոսկվաբնակ հայերի, ովքեր եկել էին թեմակալ առաջնորդ Տ. Եզրաս արքեպիսկոպոս Ներսիսյանի օրհնությանն արժանանալու:
Շուտով սկսվեց Սուրբ եւ Անմահ Պատարագը: Դրսում հավաքվածների համար այն հնչում էր բարձրախոսով: Պատարագիչն էր Եզրաս սրբազանը, որը շնորհավորեց եկեղեցում հավաքված հայորդիներին Սուրբ Հարության ավետիսով, ապա հորդորեց ամուր եւ անսասան մնալ հավատքի մեջ: Ես մտովի տեղափոխվեցի մեկ տասնամյակ առաջ, այն պատմական օրը, երբ հենց այստեղ՝ Մոսկվայի կենտրոնում, վեհորեն հառնեց Սուրբ Պայծառակերպություն հայկական եկեղեցին եւ մենք լսեցինք նրա զանգերի ախորժելի ղողանջները…
Վեհություն եւ հանդիսավորություն հաղորդող մի եկեղեցի, որ կառուցվել ու կյանքի է կոչվել Տեր Եզրաս արք. Ներսիսյանի գործադրած, բառի բուն իմաստով` հերոսական ջանքերի եւ Ռուսաստանում ապրող մեկենասների աջակցությամբ: Այն ազգային-եկեղեցական ճարտարապետական կանոններին հավատարիմ եզակի եւ պարծանքի արժանի կառույց է, եւ ռուսաստանաբնակ հայերս լավ գիտենք, թե ինչպիսի մեծ, աներեւակայելի ճիգ ու ջանք, նվիրում եւ անձնազոհություն է պահանջվել այս ամենին հասնելու համար: Միակ մարդը, որ կարողացավ համախմբել եւ իր շուրջը հավաքել նվիրյալների մի ստվար բանակի` իր ապշեցուցիչ ծավալներով ամենամեծ եկեղեցին կառուցելու համար՝ Տ. Եզրաս արք. Ներսիսյանն էր: 2001 թվականից սրբազանի առաջնորդության տարիներից մինչեւ օրս, Ռուսաստանի Դաշնության տարբեր քաղաքներում կառուցվել է շուրջ 80 հայկական եկեղեցի, որոնցից այժմ գործում են 70-ը, իսկ 10-ը դեռ գտնվում են կառուցման փուլում: Իսկ մինչ նշանակումը թեմում գործում էր ընդամենը ութ եկեղեցի:
Մոսկվայի հայկական եկեղեցուն կից արդեն հինգերորդ տարին է գործում է Սուրբ Գրիգոր Նարեկացու անվան վարժարանը: Այստեղ ուսումը համապատասխանում է ՌԴ պետական չափորոշիչներին՝ նախապատրաստականից մինչեւ 11-րդ դասարան: Ուսումը վճարովի է: Սա միակ վարժարանն է Ռուսաստանում, որտեղ երեխաները պարտադիր ուսումնասիրում են հայ ժողովրդի պատմություն եւ մայրենի լեզու:
Թեմի կրթական գործունեությունը տարեցտարի ընդլայնվում է: Գրեթե բոլոր ծուխերում գործում են հայորդյաց տներ, իսկ վերջերս Սանկտ Պետերբուրգում Եզրաս սրբազանի նախաձեռնությամբ բացվեց Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի անունով հոգեւոր ճեմարան, որտեղ ուսումն անվճար է: Ճեմարանն ունի բարձրագույն ուսումնական հաստատության կարգավիճակ: Այստեղ կրթվելու են Հայ Եկեղեցու ապագա հոգեւորականները:
4 տարի սովորելուց հետո սաները կարող են ուսումը շարունակել Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի Գեւորգյան հոգեւոր ճեմարանում:
Մոսկվայի եկեղեցական համալիրի տարածքում է գործում նաեւ «Տապան» թանգարանը, որը կոչված է մեկտեղելու մեր բազմադարյա հոգեւոր- ազգային արժեքներն իբրեւ համամարդկային մշակութային գանձարանի հարստություն: Այստեղ ներկայացված են աշխարհահռչակ հայազգի նկարիչների կտավներ, եկեղեցական սրբություններ, մշակութային ու կենցաղային բացառիկ իրեր: Թանգարանը բարեհաջող համագործակցում է Էրմիտաժի, Նովոսիբիրսկի Արվեստի պետական թանգարանի, Մոսկվայի Տրետյակովյան թանգարանի, ինչպես նաեւ մշակութային մի շարք կենտրոնների հետ: Թանգարանը հրաշալի հավաքատեղի է ուսանողների համար՝ ֆիլմեր դիտելու, քննարկումներ անցկացնելու:
Հայապահպանությանն ուղղված հզոր նախաձեռնություն է «Հայկական խաչ» բարեգործական հիմնադրամի ստեղծումը: Այն արդեն ունի կայք, որի թափանցիկ եւ օգտակար գործունեությունն ամենքի աչքի առաջ է: Եկեղեցու հովանու ներքո ստեղծված հիմնադրամի նպատակը մշակութային, կրթական, առողջապահական, գիտական ոլորտներում մարդկանց աջակցություն ցուցաբերելն է, համախմբելը: Հիմնադրամի հոգաբարձուների խորհրդի նախագահը ճանաչված բարերար եւ հասարակական գործիչ Սամվել Կարապետյանն է:
Այսօր անասելի ծանր ու դժվարին ժամանակներ են ապրում Հայաստանը, Ռուսաստանը, մեր ամբողջ տարածաշրջանը: Բարդ ու դժվարին ժամանակներ ապրող Ռուսաստանում մեր հայրենակիցները, յուրաքանչյուրն իր բնագավառում, փորձում է անել հնարավորն ու անհնարինը՝ մեր ազգային ինքնությունը անաղարտ պահելու համար: Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցին Ռուսաստանում նպաստում է հազարավոր հայորդիների համախմբմանը: Հայ լեզուն եւ հավատքը պահպանելու եւ եկող սերունդներին փոխանցելու գործում իր անգնահատելի դերակատարությունն ունի Ռուսաստանի եւ Նոր Նախիջեւանի հայոց թեմը՝ իր առաջնորդի՝ Տեր Եզրաս արքեպիսկոպոս Ներսիսյանի գլխավորությամբ: Ասվածի խոսուն վկայություններից մեկն էլ «Հայերը եւ Մոսկվան. պատմությունը եւ ժամանակակիցները» արժեքավոր աշխատությունն է:
ԳՈՀԱՐ ԲՈՏՈՅԱՆ
ՌԴ-ում «Ազգ»-ի հատուկ թղթակից
