Թարգմ. Պ. Ք.
Հուլիսի 3-4-ը Երեւանում գումարվեց իրավաբանների համահայկական 2-րդ համաժողովըՙ Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցին ընդառաջ հայկական պահանջատիրության իրավական հիմքերի քննարկման եւ համապատասխան բանաձեւերի ձեւակերպման նպատակով: Սփյուռքից հրավիրված իրավաբանների շարքում էր նաեւ լիբանանահայ իրավաբան Ժոզեֆ Քերոբի Գասպարյանը, Բեյրութի Սեն Ժոզեֆ եւ Նանսի (Ֆրանսիա) համալսարաններում մասնագիտական կրթություն ստացած փաստաբան եւ մասնավոր իրավախորհրդատու, որն ավելի քան 30 տարի իր մասնագիտական նպաստն է բերում տարբեր հաստատություններին, այդ թվումՙ հայկական հիմնարկներին: Խիտ ժամանակացույցի պատճառով օրին չհասցնելով մեր ընթերցողների համար հարցազրույց ունենալ հայտնի իրավաբանի հետ, «Ազգ»ը նրան գրավոր ներկայացրեց հարցարանը, որին պրն Գասպարյանը սիրահոժար պատասխանեց ֆրանսերեն լեզվով:
Ստորեւ թարգմանաբար ներկայացնում ենք հարցազրույցի գլխավոր հատվածները:
– Հարգարժան մեթր, ի՞նչ տվեց օրերս Երեւանում Ձեր մասնակցությամբ տեղի ունեցած իրավաբանների համաժողովը:
– Համաժողովի թեման ուներ երկու բաժին.
ա) Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչումը,
բ) Ցեղասպանության իրավական կողմը եւ դրա հետեւանքների վերացումը. փոխհատուցում, կայքերի վերադարձ:
Իրավաբաններին եւ մյուս մասնակիցներին կոչ արվեց իրենց ջանքերը մեր Հայաստանի կառավարական ատյաններին ուղղել Հայոց ցեղասպանության 100-ամյակին ընդառաջ միջազգային ընկերակցության հիշողությունը վերաշխուժացնելու համար: Իրոք, խոսքը պատմության այդ մռայլ էջտ վրա պետությունների ուշադրությունը բեւեռելու նպատակով հարցի հումանիտար եւ իրավաբանական կողմերը շեշտելու մասին է:
Խառը հանձնաժողով ստեղծվեց գործունեության ծրագիր մշակելու եւ այս առումով հսկողություն ապահովելու համար:
– Կայի՞ն նոր գաղափարներ Հայոց ցեղասպանության իրավական-իրավաբանական սահմանման ուղղությամբ:
– Համաժողովի օրակարգում ավելի շուտ Ցեղասպանության միջազգային ճանաչման եւ դրանց հաջորդելիք պատժամիջոցների հարցն էր, քան Ցեղասպանության սահմանումը: 1948-ին Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի ընդունման ժամանակ ՄԱԿ-ի տված սահմանումը 1998-ին կրկնվեց Միջազգային քրեական դատարանի հիմնադիր ակտում: Այն ընդգծում է, որ խոսքը մի ոճրագործության մասին է, որն աչքի է ընկնում «որեւէ ժողովրդի ամբողջական կամ մասնակի բնաջնջման դիտավորությամբ եւ այդ ցանկության սիստեմատիկ գործադրմամբ»:
Հայոց ցեղասպանությունը դրա բացարձակ տիպարն է:
– Ո՞րն է Ձեր անձնական կարծիքը այդ մասին:
– Հարկ է նշել, որ այդ ոճիրը «Ցեղասպանություն» որակած եւ դրա հավանական հեղինակներին պատժող ատյաններ ստեղծած միջազգային հռչակագրերն ու պայմանագրերը հաջորդել են Հայոց ցեղասպանությանը. դրանք նախատեսված են անմիջական կիրառության համար եւ չունեն հետադարձ ուժ: Սահմանադրական դատարանի նախագահ, հարգարժան մեթր Գ. Հարությունյանը արդարացիորեն նշեց, որ մենքՙ հայերս, կոչված ենք մեր ջանքերը բեւեռելու ավելի շուտ իրավական եւ գործնական ասպարեզի, քան հուզական ոլորտի վրա:
Միանգամայն համամիտ եմ:
– Հայ իրավաբանական միտքը պատրա՞ստ է միջազգայնորեն ընդունելի մակարդակով բանաձեւելու հայ ժողովրդի պահանջները Թուրքիայից եւ նրա մեղսակիցներից:
– Սակայն միջազգային մակարդակով ինչպե՞ս լսելի դարձնենք մեր պահանջները: Մասնակիցները վերլուծեցին իրավաբանական կողմը. ով ինչ եւ որ ատյանից կարող է պահանջել: Անձամբ ես համամիտ եմ այն մասնակիցների հետ, որոնց կարծիքով մեզ պակասում են միջազգային ատյաններին դիմելու համար անհրաժեշտ տարրերը:
– Ըստ Ձեզՙ միջազգային ո՞ր դատական ատյանին դիմելն է նպատակահարմար:
– Արդ, ներկայիս տվյալների պայմաններում իրավասու կարող են համարվել միայն թուրքական ատյանները: Մնում է պարզել, թե դրանց ընդունելությունը որքանով նպաստավոր կլիներ մեր հնարավոր պահանջներին:
– Իսկ որո՞նք են հաջողության շանսերը:
– Այս հարցին պատասխանելու համար հարկ կլինի զանազանել ձեւակերպվելիք պահանջների կարգերը: Այժմ ես չունեմ պատասխանի տարրեր: Սակայն հարկ է նշել, որ եղել է նախադեպ, երբ թուրքական դատարանը դրական ընթացք է տվել ներկայացված պահանջներին, մինչդեռ մյուսները բացասաբար են վերաբերվել: Դա պահանջում է հետազոտություններ եւ խորացված իրավաբանական ուսումնասիրություն:
– Իսկ ո՞վ պետք է դիմիՙ անհատնե՞ր, կազմակերպություննե՞ր, հայ եկեղեցի՞ն, թե՞ հայոց պետությունը:
– Անհատները եւ եկեղեցական ատյանները իրավասու կլինեն գործելու: Մնում է մատակարարել որակի կուռ տարրեր ու միջոցներ եւ ապացույցներ (սեփականության իրավունքի փաստաթղթեր եւ իրավահաջորդներ): Հայաստանի պետությունը եւ կազմակերպությունները պետք է ինչպես բարոյական, այնպես էլ նյութական նեցուկ հանդիսանան (միջնորդեն փաստաբանական ծառայությանը) եւ թույլատրեն հայ եւ օտարերկրացի փաստաբանների մասնակցությունը թուրքական դատարանների աշխատանքին:
Վերջում հարկ եմ համարում նշել իմ այն կարծիքը, որ վաղուց ժամանակն է աշխարհում աշխուժացնելու մեր լոբբիստական գործունեությունը: Պետք է սկսել Եվրոպայից: Իրոք, ընդհանրացված ճանաչումը հնարավորություն կտա Թուրքիային ստիպել հետեւելու դրան: Այս առումով գտնում եմ, որ ներկայումսՙ Թուրքիա-Եվրոմիություն բանակցությունների հնարավոր վերսկսման պայմաններում, մենք պատեհություն ունենք դառնալու դրանց մասնակիցը: Վաղուց ժամանակն է հիշեցնելու, որ մի քանի տարի առաջ Թուրքիայի կողմից Հայոց ցեղասպանության ճանաչումը պարտադիր պայման էր բանակցություններ սկսելու համար: Մենք պարտավոր ենք մեր կարելին անել դա իրողություն դարձնելու համար:
