ԻՆՉՊԵ՞Ս ՀԱՍԿԱՆԱԼ

ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԹՈՓՉՅԱՆ

Ավիկ Իսահակյանի «Իմ կորցրած բանակի զինվորներ…» հուշագրության մեջ զարմանքով եւ ցավով կարդացի Էդվարդ Թոփչյանին հատկացված մի քանի պարբերությունները:

«Եվ երբեմն ինձ հարց էի տալիս. իսկ հետաքրքի՞ր է արդյոք Ժան Պոլ Սարտրին` թողած Սեւակին ու Շիրազին, երեւանյան զրուցակից ունենալ Թոփչյանին կամ Մետաքսեին: Սա էր մեր իրականությունը: Մի՛ տվեք ավելորդ հարցեր, անգամ մտովի…»,- գրում է Ա. Իսահակյանը («Ազգ», մշակութային հավելած, 14 սեպտեմբերի 2013թ., էջ Է):

Թող մեծահոգաբար մեզ ների հուշագրության հեղինակը, բայց կուզեինք հարցնել, թե, օրինակ` ինչպե՞ս էր պատկերացնում ֆրանսիացի փիլիսոփայի զրույցը մշտապես գինով Շիրազի հետ, մարդ, որը ոչ մի օտար լեզու չգիտեր, իմացած ռուսերենն էլ Աստված ռուսերեն համարեր:

Ժան-Պոլ Սարտրը, իր կյանքի ընկերուհի, նույնքան նշանավոր գրող Սիմոն դը Բովուարի հետ Հայաստան ժամանեց 1963թ. սեպտեմբերի 12-ին: Մենք բախտ ունեցանք այդ օրն անցկացնել նրանց հետ, լուսանկարել եւ մի քանի ժամ զրուցել տարբեր բաների մասին: Մեր հանդիպման նկարագրությունը տպագրել ենք հայերեն, ռուսերեն եւ ֆրանսերեն, սակայն այնտեղ, առաջնորդվելով գրական էթիկայի սկզբունքներով, չենք գրել, թե ինչպիսի հետաքրքիր զրույց տեղի ունեցավ հյուրերի եւ Էդվարդ Թոփչյանի միջեւ, մարդ, որը դեռեւս պատերազմից առաջ, Լենինգրադում ուսանել էր եվրոպական գրականության աշխարհահռչակ մասնագետներին, հետագայում էլ խորացրել այդ գիտելիքները, եւ անգամ «երկաթե վարագույրի» պայմաններում ահագին բան գիտեր հետպատերազմյան ֆրանսիական գրականության մասին, ինչը զարմացրեց եւ նույնիսկ հիացրեց հյուրերին:

Մեր հուշագրության մեջ այս մասին գիտակցաբար չենք խոսել, սակայն այսօր, իրադրության պարտադրանքի տակ, ստիպված ենք ասել, որ ֆրանսիացի հյուրերն, ամենայն հավանականությամբ, ավելի համեստ կարծիք պիտի կազմեին խորհրդահայ մտավորականության մասին, եթե իրենց կարճատեւ այցելության ընթացքում չհանդիպեին Էդ. Թոփչյանին:

Ա. Իսահակյանը կարող էր չիմանալ այդ հանդիպման մանրամասները, բայց հո գիտեր, որ Էդ. Թոփչյանը եվրոպական գրականության լավագույն մասնագետներից մեկն էր Հայաստանում, ուստի կարող էր բարձր մակարդակով զրույց վարել ֆրանսիացի հյուրերի հետ, մանավանդ որ կարդացել էր Սարտրի պիեսները:

Եվ քանի որ առիթն ստեղծվեց, պատմենք միայն զրույցի մի դրվագը:

Էդ. Թոփչյանը հյուրերին հարցրեց, թե ի՞նչ կարծիք ունեն Ֆրանց Վերֆելի հռչակավոր վեպի մասին: Սարտրը բարձր գնահատեց եւ շատ զարմացավ, իմանալով, որ այդ գործը չի տպագրվել Խորհրդային Միությունում: Այնուհետեւ, խոսակցությունը տրամաբանորեն անցավ Հայկական ցեղասպանությանը: Էդ. Թոփչյանն իր երախտագիտությունը հայտնեց, որ ֆրանսիական առաջադեմ միտքն ի դեմս Վիկտոր Հյուգոյի, Ժան Ժորեսի, Պիեռ Քիյարի, Ռոմեն Ռոլանի եւ Անատոլ Ֆրանսի խստորեն դատապարտել է թուրքական վայրագությունները եւ ջերմորեն պաշտպանել Հայոց հարցը:

Սա որոշակի ակնարկ էր եւ նույնիսկ թաքնված խնդրանք, որ այդ օրերի ֆրանսիական ձախականների լիդեր, գաղութացված ու ճնշված ազգերի ջերմեռանդ պաշտպան Ժան-Պոլ Սարտրն իր վերաբերմունքն արտահայտի Հայոց հարցի հանդեպ:

Դառնալով Ֆրանց Վերֆելի վեպին, կուզեինք նաեւ պատմել հետեւյալը: Նույն տարվա օգոստոսին, Էդ. Թոփչյանը Անտոն Քոչինյանի հետ հանգստանում էր Ջերմուկի կառավարական առողջարանում եւ այդտեղ, կաբինետային պայմաններից դուրս, կարողացել էր նրան համոզել Լեւոն Շանթի եւ Ֆրանց Վերֆելի տպագրության անհրաժեշտությունը: Մասնավորապես նրան բացատրել էր, որ այդ հսկայածավալ վեպի թարգմանությունն առնվազն մեկ տարի է պահանջում եւ որ արդեն ժամանակն է սկսել, որպեսզի հասցնեն լույս ընծայել 1965թ. ապրիլի 24-ից առաջ: Ա. Քոչինյանը խոստացել էր օգնել, եւ նա իր խոսքի տերը եղավ, լավ իմանալով, որ երկուսն էլ խաղ են անում կրակի հետ, որ այդ օրերին, Հայաստանում վխտացող «զգոն» ու «մարտնչող մատերիալիստները» լուրն անմիջապես կհասցնեն Մոսկվա, իսկ այնտեղից, տեղնուտեղը, համապատասխան հրահանգներ կիջնեն:

Եվ քանի որ առիթն եղավ, ասենք նաեւ, որ արեւմտյան մշակույթի եւ դիվանագիտական էթիկետի իմացության շնորհիվ էր, որ Էդ. Թոփչյանին, Մոսկվայում, ԽՍՀՄ Գրողների Միությունում մի քանի անգամ վստահվեց Արտասահմանյան հանձնաժողովի ղեկավարությունը, ուր գրեթե ամեն օր հարկ էր լինում աշխարհի տարբեր ծայրերից եկող գրողների հետ շփվել, երկիր ներկայացնել եւ բարձր մակարդակ ապահովել: Այնպես որ, Ա. Իսահակյանի հարցը, թե ինչ պիտի խոսեր նա Սարտրի հետ, ոչ միայն անտեղի է, այլեւ անկոռեկտ ու տգեղ:

Ինչպե՞ս հասկանալ Մետաքսեի ներկայությունը վերը բերված պարբերության մեջ. բանաստեղծուհո՞ւն, թե՞ Թոփչյանին, թե՞ երկուսին միաժամանակ հեգնելու նպատակով է այս անուններն իրար կողքի դրել: Որքանո՞վ է պատշաճ այս էժանագին հեգնանքը մեծ դասականի բարեկիրթ ընտանիքում դաստիարակված բանասիրության դոկտորին, Մ. Աբեղյանի անվ. Գրականության ինստիտուտի տնօրենին, ՀԳՄ նախագահության անդամին:

Ի դեպ, հանդիպման օրը, Լուսակերտում, Վախթանգ Անանյանի առանձնատանը, Մետաքսեն բացակա էր, իսկ տանտիրոջից զատ եւս երկու գրող կային` Հրաչյա Քոչարը եւ Սերո Խանզադյանը, ովքեր ողջույնի խոսքեր ասելուց հետո քաշվեցին մի կողմ եւ խուսափեցին զրուցել հյուրերի հետ: Թե ինչու, կարդացեք իմ հուշագրությունն այդ հանդիպման մասին:

Իմ զարմանքը, սակայն, վերածվեց ապշանքի, երբ կարդացի, թե ինչպես հուշագրողը, դարձյալ թաքնված հեգնանքով, հիշում է, որ Էդ. Թոփչյանի դեմքին միշտ լրջություն կար, որ նա հագնվում էր մաքուր, կոկիկ, խնամքով արդուկված զգեստներ եւ որ չէր ժպտում: Տե՛ր Աստված, այդ երբվանի՞ց լրջությունը եւ մարդավայել հագնվելը նշավակումի թիրախ դարձան:

Ինչ վերաբերում է ժպտալուն, ապա, ցավում եմ, Ա. Իսահակյանի բախտը չի բերել, քանի որ կան մարդիկ, ովքեր ճիշտ հակառակը կասեն: Իսկ հեգնանքը խնամված զգեստների հանդեպ մենք քիչ թե շատ կհասկանայինք, եթե հուշագրողը հայ գրականությունն այսօր ասպատակող բոմժատիպ արարածներից մեկը լիներ, բայց նա, կրկնո՛ւմ ենք, ծնվել եւ իր տանը տեսել է միայն այդպես հագնվող մարդկանց, մարդիկ, ովքեր բարեկրթվել են եվրոպական նիստուկացի եւ հագուկապի պարտադիր օրենքներով, այդ դեպքում ինչպե՞ս հասկանալ նրա նկարագրության երկիմաստությունը, թաքնված հեգնանքը: Եվ ինքը, երբ այսօր արտասահմանյան հյուրեր է ընդունում, ինչպե՞ս է հագնվում…

Հնարավոր է` հետագայում էլ Ավիկ Իսահակյանը, ելնելով իր գործի եւ մասնագիտության բնույթից, առիթներ ունենա անդրադառնալու Էդ. Թոփչյանի անձին եւ գործունեությանը: Շատ կուզեինք, որ դա լիներ ըստ էության, հիմնավորված եւ մանավանդ գիտական ու մարդկային էթիկայի սահմաններում, եւ հատկապես առանց էժանագին հեգնանքի: