Հարցազրույցը` ՏԻԳՐԱՆ ԵԿԱՎՅԱՆԻ, «France-Arme՛nie», septembre 2013, Ֆրանս. թարգմ. Պ. Ք.
Սահակ սարկավագ Սուքիասյանը պատմաբան է, Հայաստանյայց առաքելական եկեղեցու մասնագետ, դասավանդում է Փարիզի Կաթոլիկ ինստիտուտին կից Էկումենիկ ուսումնասիրությունների բարձրագույն ինստիտուտում: Ստորեւ թարգմանաբար ներկայացնում ենք նրա հետ «France-Arme՛nie» ամսագրի սեպտեմբերյան համարում տպագրված հարցազրույցը: Մանավանդ այս օրերին, երբ Սուրբ Էջմիածնում գումարվում է Հայ եկեղեցու Եպիսկոպոսաց պատմական ժողովը, կարծում ենք, որ մեր ընթերցողներին կհետաքրքրեն հարցազրույցում արծարծվող հարցերը:
– Կաթողիկոսն արդյոք իրավունք ունի՞ «կարգալույծ անելու» որեւէ քահանայի: Հանուն ո՞ր կանոնական եւ հոգեւոր օրինականության:
– Այո, ակներեւաբար նա ունի ադ իրավունքը: Ներկայիս երկու կաթողիկոսներըՙ Գարեգին Բ եւ Արամ վեհափառները, ունեն որեւէ քահանայի իր «աշխարհիկ վիճակին վերադարձնելու» իշխանություն: Սակայն այստեղ եւս ճշգրիտ կանոնների բացակայությունն է նպաստել եւ հավերժացրել կանոնական ամուր հիմքերից զուրկ այդ գործելակերպը: Քահանային պաշտոնանկ անելու, ինչպես նաեւ նրան հոգեւորականի կարգավիճակից զրկելու իշխանությունը, որն այսօր շնորհված է միայն կաթողիկոսներին, հիմնված է «Պոլոժենիեի»ՙ 1836 թվականից Հայաստանի եկեղեցուն ռուսների պարտադրած «կանոնադրության» վրա, որի նպատակն էր ավելի լավ վերահսկել մեր եկեղեցու գործունեությունը, հնազանդ պահել եւ դարձնել ցարական կայսրության պետական մեքենայի պտուտակներից մեկը: 19-րդ դարավերջի եւ 20-րդ դարի փաստորեն բոլոր կաթողիկոսները դեմ էին այդ տեքստին, որը հաշվի չէր առնում ո՛չ Կանոնական իրավունքը, ո՛չ էլ Հայաստանյայց եկեղեցու ավանդույթները: 1917 թ. փետրվարյան հեղափոխության պատեհության ներքո Գեւորգ Ե կաթողիկոսը, որը մեր հայրապետների մեջ ամենաազատականը չէր, Ռուսաստանի ժամանակավոր կառավարությունից խնդրեց անմիջապես չեղյալ հայտարարել այն, ինչը եւ կատարվեց:
Իրականում, Կանոնագրքի եւ ավանդական եկեղեցիների մեծամասնության սովորույթների համաձայն, թեմական եպիսկոպոսներին է շնորհված իրենց թեմերի հոգեւորականներին ձեռնադրելու եւ «աշխարհիկ վիճակին վերադարձնելու» իրավունքը: Ծխական քահանաների եւ թեմական առաջնորդների ընտրության սկզբունքը նույնպես Հայ եկեղեցու յուրօրինակություններից մեկն էր, որը ռուսական միահեծան կայսրության պաշտոնյաներըՙ այդ «Պոլոժենիեն» կազմողները, անկարող էին ըմբռնել կամ ընդունել: Առաքելական ժամանակներից ժառանգված այդ սկզբունքը այսօր դարձել է սոսկ հիշողություն, մոռացված յուրատեսակ հոլովման աղյուսակ, որի հետքը մենք դեռ կարողանում ենք գտնել ձեռնադրման տարբեր ծեսերում: Իրոք ժողովուրդը այսօր եւս խորհրդանշական մասնակցություն է ունենում այդ ծեսերին, «Արժանի է» բացականչությամբ պատասխանելով ձեռնադրողի հարցմանը, որը ձեռնամուխ է լինում սարկավագության, քահանայության, եպիսկոպոսության կամ պատրիարքության թեկնածուի օծման արարողությանը:
– Հայաստանյայց Առաքելական եկեղեցու պատմության մեջ արդյոք կա՞ն բարոյական ձախողման եւ սեփական պարտականությունների չկատարման համար «հրաժարական տված» կաթողիկոսների օրինակներ:
– Ձեր հարցը փոքր-ինչ անսպասելի է: Ես դրան կպատասխանեմ, թեեւ չեմ զգում դրա հրատապությունը:
Այո, Հայ եկեղեցու պատմությանը հայտնի են պաշտոնանկ արված կամ ստիպված հրաժարական տված կաթողիկոսների օրինակներ: Ի դեպ, մեծ մասը կապված է ավելի շատ քաղաքական, քան աստվածաբանական կամ զուտ կարգապահական պատճառների հետ: Ունենք օրինակ 5-րդ դարից, երբ պարսից թագավորը պաշտոնանկ արեց Գյուտ Ա կաթողիկոսին նրա կարծեցյալ «բյուզանդասիրության» համար: 12-րդ դարում Լեւոն Բ թագավորի հրամանով սուրբ Ներսես Շնորհալու զարմիկ Գրիգոր Դ Պահլավունին արտաքսվեց հայրապետական նստավայրից եւ սպանվեց, քանի որ արքան նրան համարում էր շատ ըմբոստ: 15-րդ դարում Գրիգոր Ը կաթողիկոսը (1411-1418) պաշտոնանկ արվեց Եկեղեցին կառավարելու բացահայտ անկարողության պատճառով, 1629 թ. նույն պատճառով գահընկեց արվեց Դավիթ Դ Վաղարաշապատցի կաթողիկոսը:
Նման իրադարձություններ չէին կարող տեղի ունենալ 19-20-րդ դարերում, քանի որ «Պոլոժենիե»-ի պարտադրումից ի վեր կաթողիկոսների ընտրությունները խստիվ վերահսկում էր նախ կայսերական, ապա խորհրդային իշխանությունը: Ընդհակառակը, առկա են ռուսական իշխանությունների մերժումը ստացած հավանական թեկնածուների օրինակներ, այդ թվումՙ Օրմանյան սրբազանի օրինակը: Ժամկետից, այսինքնՙ կաթողիկոսի բնական մահից առաջ հայրապետական կառավարման դադարեցման միակ դեպքը կապված է Խորեն Ա-ի (1932-1938) հետ, ով հավանաբար սպանվեց խորհրդային իշխանությունների հրամանով: Բնականաբար, դա այլ կարգի պատմություն է:
– Ձեր կարծիքով, ի՞նչ գլխավոր պատճառներով կարելի է բացատրել տասնամյակներ շարունակ Ֆրանսիայում հոգեւորական ձեռնադրվողների գրեթե իսպառ բացակայությունըՙ ի տարբերություն Մերձավոր ու Միջին Արեւելքի, ինչպես նաեւ ԱՄՆ-ի համայնքների:
– Ինչպես միշտ, պատճառները շատ են, բայց, ըստ իս, կապված են գլխավորապես կրոնին քիչ նպաստող «ֆրանսիական մթնոլորտի» հետ: Դրանում համոզվելու համար բավական է վերհիշել 1789 թ. Հեղափոխության ապաքրիստոնեացման քաղաքականությունը, որի հետեւանքների վերացման համար Կաթոլիկ եկեղեցուց ավելի քան մեկ դար պահանջվեց, եւ «Եկեղեցիները պետությունից անջատելու օրենքների» շուրջը 20-րդ դարի սկզբին ծավալված գաղափարախոսական կատաղի մարտերը:
Հանրապետության դպրոցը Ֆրանսիայում ծնված հայերի երեք-չորս սերունդների ինտեգրման կատարյալ միջոց դարձավ, բայց միաժամանակ եղավ այն «մեքենան», որը նրանց կտրեց իրենց հայրապետների պատմությունից եւ մշակութային ու հոգեւոր ժառանգությունից: Այդ դպրոցում կաղապարվելովՙ նրանք ստացան Ֆրանսիայի հիմնակազմիչ բոլոր առասպելներըՙ «գաղղիացի նախնիները», «Ֆրանսիան կերտած 40 արքաները», Լուսավորիչների փիլիսոփայությունը, Հեղափոխությունը եւ Նապոլեոնի կայսրությունը, գաղութատեր Ֆրանսիայի քաղաքակրթական առաքելությունը եւ, մեր օրերումՙ «Մարդու իրավունքների երկիրը»: Այսքանից հետո երեխայի, ապաՙ չափահասի մտավոր աշխարհում ի՞նչ տեղ էր մնում Տիգրան Մեծի, սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի, սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի, Վարդան Մամիկոնյանի եւ իր զինակիցների, Գրիգոր Նարեկացու, Ներսես Շնորհալու եւ Գրիգոր Տաթեւացու համար: Այդ տեղը պարզապես պարփակված էր ընտանեկան նեղ միջավայրում, փշրված, մասնատված ու թուլացված հիշողության մեջ, մեր պապերի, որբացած եւ ամեն ինչից զրկված երիտասարդների մտապատկերներում: Արդյոք պե՞տք է հիշեցնել. Օսմանյան կայսրությունում իրականացված Ցեղասպանության եւ Արեւելյան Հայաստանի խորհրդայնացման ահավոր փորձությունների ժամանակ Հայաստանյայց եկեղեցին կորցրեց անհաշիվ վանքեր ու սրբավայրեր, սպանվեցին հազարավոր քահանաներ, ինչպես նաեւ ոչնչացվեց մի ամբողջ ժողովրդի բազմադարյա հարուստ ու արգասավոր հոգեւոր փորձառությունը:
Եթե Մերձավոր ու Միջին Արեւելքի, որոշ չափովՙ նաեւ Հյուսիսային Ամերիկայի համայնքներ համեմատաբար լավ են դիմակայել աշխարհիկացման հիշյալ երեւույթին, պատճառը թերեւս այն է, որ աշխարհի տվյալ շրջաններում կրոնը եւ ոգեղենությունը կարեւոր տեղ էին գրավում եւ շարունակում են գրավել: Երուսաղեմի եւ Կոստանդնուպոլսի պատրիարքությունների, Սիս-Անթիլիասի կաթողիկոսության վաղեմի ներկայությունը, անշուշտ, Թուրքիայի, Սիրիայի կամ Լիբանանի համայնքներում կրոնական զգացումների զորության բացատրություններից մեկն է: Միացյալ Նահանգների դեպքը բնավ տիպական չէ, քանի որ, բացառությամբ Լիբանանի եւ Սուրբ երկրի, դա սփյուռքի միակ երկիրն է, որտեղ Հայաստանյայց եկեղեցին ունի հոգեւոր ճեմարան: Այս անսովոր իրավիճակը բացատրվում է մի քանի գործոններով: Առաջինը այդ երկրում հայերի ներգաղթի պատմությունն է եւ խիստ առանձնահատուկ բնութագրերը: Այնտեղ մեր դավանակիցները հավանաբար հասկացել եւ ի սկզբանե ընդունել են, որ Նոր Աշխարհում իրենց ներկայությունը հարատեւելու է եւ որ հարկավոր է բավականաչափ ուժեղ եկեղեցական կառույցներ ստեղծել ձուլմանը դիմակայելու համար: Ուստի բնական է, որ 1898 թվականին, Մկրտիչ Ա կաթողիկոս Խրիմյանի օրոք, ստեղծվեց Հյուսիսային Ամերիկայի թեմը: Երկրի առաջին հայկական եկեղեցին կառուցվել էր դրանից յոթ տարի առաջ Ուորչեստերում (Մասաչուսետսի նահանգ): Ինչ վերաբերում է Ֆրանսիային եւ Արեւմտյան Եվրոպային, 1925 թվականին Գեւորգ Ե կաթողիկոսը Գրիգորիս եպիսկոպոս Բալաքյանին վստահեց թեմ ստեղծելու գործը, բայց թեմը ծնունդ առավ միայն 82 տարի անցՙ 2007-ին: Ի դեպ, պատմական պատճառներով, որոնք ես չեմ ուզում այստեղ արծարծել, Հյուսիսային Ամերիկայի հանրությունները մշտապես մեծ տեղ են տալիս կրոնին: Դարձյալ պատահականություն չէ, որ ժամանակի հայ եպիսկոպոսաց դասի երեւելի դեմքերից մեկըՙ Տիրան արքեպիսկոպոս Ներսոյանը, կարողացավ 1962 թ. Նյու Յորքում հիմնել Սուրբ Ներսես Շնորհալի հոգեւոր ճեմարանը: Մինչեւ օրս այդ հաստատությունը վեց տասնյակ «տեղացի» քահանաներ եւ մի քանի տասնյակ սարկավագներ ու եկեղեցու սպասավորներ է տվել հյուսիսամերիկյան երեք թեմերին:
Մենք պետք է նաեւ ընդունենք, որ ի տարբերություն Մերձավոր ու Միջին Արեւելքի մեր համայնքների, Ֆրանսիայի կրթական համակարգի շնորհիվ այդ երկրի ընձեռած սոցիալական առաջխաղացման հեռանկարները, անկասկած, իրենց հերթին խոչընդոտել են քահանայական զբաղմունքի ծաղկմանը: Տղաների համար «քահանայական» եւ աղջիկների համարՙ երեցկնոջ կարգավիճակները ֆրանսիական հասարակության մեջ չեն համապատասխանում ընդունված մոդելներին, ուստի փնտրված չեն երիտասարդ ֆրանսահայերի միջավայրում: Պատահական չէ, որ վերջին տարիներին Ֆրանսիայում տեղի ունեցած հատուկենտ բոլոր ձեռնադրումները վերաբերում են արտերկրում ծնված երիտասարդներին, եւ մինչեւ օրս Ֆրանսիայում ծնված միայն երկու հայեր են քահանա ձեռնադրվել իրենց ընտանիքների Խորհրդային Հայաստան «հայրենադարձվելուց» հետո:
– Ձեր կարծիքով, արդյոք պատշա՞ճ է Ֆրանսիայի թեմի ներկայիս բոլոր ձախողումների պատասխանատվությունը բարդել կաթողիկոսի անձի վրա:
– Իհարկե ոչ: Թեմի ստեղծման ընթացքին մոտիկից հետեւած լինելովՙ կարող եմ ասել, որ հարկավոր էր արագ գործել, քանի որ նախագիծը դարձել էր մեր համայնքային կյանքի «մշտական թեման», եւ քանի որ մեր համայնքի զանազան գործիչներ անհատապես կամ խմբովին ջանում էին (ոմանքՙ բացահայտորեն, ուրիշներըՙ ավելի քողարկված ձեւով) խանգարել դրա իրականացմանը: Կարծում եմՙ ժամանակն է իսկական հաշվեկշիռ կազմել բանիմաց անձանց եւ նյութական միջոցներ գտնելու համար, որպեսզի ավարտին հասցնենք Ֆրանսիայում մեր Եկեղեցու ապագայի համար անհրաժեշտ այդ աշխատանքը: Անշուշտ, վիթխարի ջանքեր կպահանջվեն:
Թեմը այն կառույցն է, որը պետք է ծառայի իր կազմի մեջ մտնող համայնքներին: Ես գիտեմ, որ այդ բոլոր համայնքները միասնաբար ունեն անհրաժեշտ ուժերը: Օրախնդիր հարցը թեմի շնորհիվ մեր բոլոր ծխական համայնքների ընդհանրության վերականգնումն է Մայր աթոռ Սուրբ Էջմիածնի իշխանության ներքո: Սակայն այս ամենը հնարավոր կլինի միայն թափանցիկության, անձերի եւ ինքնությունների, յուրաքանչյուրի իրավասության ոլորտների հարգման պայմաններում: Եթե մենքՙ ֆրանսահայերս, դեռ պետք է վերաբացահայտենք մեր եկեղեցական սովորույթի եւ մեր հոգեւոր ժառանգության ամբողջական կողմեր, ապա Սուրբ Էջմիածնի իշխանութունները, այսինքնՙ Նորին Սրբություն կաթողիկոսը, Մայր աթոռի տարբեր վարչությունները եւ Գերագույն հոգեւոր խորհուրդը իրենց հերթին պետք է ջանք գործադրեն մեզ ավելի լավ ճանաչելու, մեր պատմությունը հասկանալու եւ իրենց սպասելիքները մերիններին համապատասխանեցնելու համար:
– Այսօր Նորվան արքեպիսկոպոս Զաքարյանը կաթողիկոսից վախենալու ի՞նչ պատճառ կարող է ունենալ: Նա ենթակա՞ է արդյոք կարգապահական տույժերի վտանգին:
– Ես Նորվան սրբազանին պատժելու պատճառներ չեմ տեսնում: Դրա համար նա պետք է որ սխալ գործած լիներ: Նորվան սրբազանը մեր եպիսկոպոսաց դասի խոշոր դեմքերից է, ամենքի հարգանքն է վայելում ինչպես Ֆրանսիայում, այնպես էլ արտերկրում: Նա մեր Եկեղեցու ավագագույն եւ բազմափորձ հոգեւեոր պետերից մեկն է: Հայկական բոլոր կազմակերպությունները ֆրանսահայ համայնքների խորհրդի (CCAF), Ֆրանսիայում գործող ազգային քաղաքական կուսակցությունների, մեր համայնքային մամուլի միջոցով նրան լայնորեն հայտնել են իրենց երախտագիտությունը եւ անվերապահ աջակցությունը: Մեր թեմական առաջնորդը հանգամանորեն բացատրել է իր հրաժարականի դրդապատճառներն ու հանգամանքները: Այս կապակցությամբ նա նաեւ չորս էջանոց նամակ է հասցեագրել Սուրբ Էջմիածնի Գերագույն հոգեւոր խորհրդին: Հայաստանյայց եկեղեցու հավատացյալները եւ պատմաբանները մի օր կկարողանան կարդալ այն եւ ըստ այդմ դատել: Եվ նամանավանդ ինձ թվում է, որ ներկա պահին ամբողջ Եկեղեցու եւ իր պատասխանատուների ուշադրությունը կարող էին գրավել ուրիշ հոգեւոր առաջնորդներ, որոնց կյանքը եւ «օժանդակ գործունեությունը» քիչ են համապատասխանում ավետարանական իդեալին, եւ որոնք բազմաթիվ մեկնաբանությունների առարկա են դարձել Հայաստանի եւ սփյուռքի մամուլում: Նրանց գործերը շատ ավելի լուրջ ու վնասաբեր են Հայաստանյայց եկեղեցու համար, քան «Նորվան սրբազանի դեպը»:
– Ի՞նչ դասեր կարող ենք առնել ներկայիս վատթարացող իրավիճակից, եւ խորհրդածության ի՞նչ ուղիներ եք առաջարկում, որպեսզի մեր Եկեղեցին պատասխանի արդիականության մարտահրավերներին:
– Կարծում եմՙ հարկավոր է իրավիճակը լուսաբանելիս վեր կանգնել ներկայիս «բանավեճերից» եւ վերջ դնել դրանց: Մեր եկեղեցական հաստատության գլխավոր ցավն այն է, որ հազար ու մի պատճառներով նա այլեւս չի համապատասխանում նախնական կոչմանըՙ Ավետարանի քարոզմանը: Անհետաձգելիորեն հարկավոր է Եկեղեցին վերադարձնել իր միակ կոչմանը, այն էՙ հավատացյալներին իրենց երկրային կյանքում ուղեկցել դեպի Ավետարանի լույսը: Ներկայիս անցուդարձի մեջ որտե՞ղ է Քրիստոսի կերպարը: Եկեղեցին ունի անառարկելի հեղինակություն, եւ նրա միակ առաքելությունն էՙ աշխարհին բերել «Կենաց բանը»: Հարկավոր է անհապաղ ձերբազատվել այն սխալ պատկերացումից, որը ուրիշ ժամանակներում անվարան կանվանեին հերձվածողություն, եւ որ մեր Եկեղեցին պարփակում է սոսկ հնացած եւ ունայն ազգայնական գաղափարախոսությանը ծառայող «մշակութային» ու «քաղաքական» գործոնի դերի մեջ: Այդ պնդումը ներհակ է Ավետարանի ոգուն եւ մահաբեր է: Ժամանակն է, որ մենք «վերակերտենք Եկեղեցին»: Երկրորդ աշխարհամարտի վերջերին սկսված Եկեղեցու նյութական վերակառուցման ակտիվ փուլից հետո ժամանակն է մտածելու հոգեւոր վերակառուցման մասին, առանց որի մնացյալ ամեն ինչն անօգուտ է: Մենք առանց այդ էլ շատ ժամանակ եւ հավատացյալներ ենք կորցրել:
