«Արմինյն Միրոր-Սփեքթեյթրից» թարգմանաբար ներկայացվող հոդվածի հեղինակը հաղորդակցությունների ոլորտի փորձագետ է: Թոռը՝ Հայոց ցեղասպանությունից մազապուրծ վերապրողների: Ապրում է Սան Ֆրանցիսկոյում:
Մինչեւ տարեվերջ Թուրքիան նշելու է իր արդի պատմության ամենահարգված դեմքերից մեկի՝ Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրքի կերտած հանրապետության 100-ամյակը: Մինչ բազմաթիվ գովաբանական եւ մեծարման խոսքեր են հնչելու Օսմանյան կայսրության փլուզումից հետո դեպի անկախություն եւ ժողովրդավարություն ճանապարհը հարթող առաջնորդի պատվին, իմ պարագայի նման ամերիկահայ (եւ ընդհանրապես բոլոր հայ- Հ.Ծ.) ընտանիքների համար նա մնալու է երիտթուրքերի 1915-ին իրականացրած ցեղասպանական հանցագործությունների շարունակողը:
Տարիներ շարունակ ամերիկահայերը պայքարել են, որպեսզի աշխարհը ճանաչի այդ ցեղասպանությունը, որի ընթացքում Օսմանյան թուրքերի կողմից կանոնակարգված ձեւով ոչնչացվեցին 1,5 միլիոն հայեր, հանցագործություն՝ որ Թուրքիան հերքում է մինչ օրս: Եվ մինչ Աթաթուրքին են վերագրում Թուրքիան առաջադիմական երկիր-պետություն դարձնելու համար, միեւնույն է, նա եւս ատելության եւ թշնամության իր բաժինն ունի Թուրքիայում ապրող փոքրամասնությունների՝ հայերի, հույների եւ ասորիների համար: Նա այդ խմբավորումներին խոչընդոտ էր համարում Փոքր Ասիայի թուրքոֆիկացման եւ իսլամականացման ճանապարհին: Այդ պատճառով էլ նա արշավ ծավալեց նրանց դեմ, որպեսզի այդ համայնքներին երկրից դուրս վտարի եւ շարժումը իր գագաթնակետին հասավ Զմյուռնիայում 1922-ին, որտեղ թուրքական զորքերը քարուքանդ արեցին ամբողջ քաղաքը եւ աքսորի ենթարկեցին բնակիչներին, որոնց մեծ մասը հույներ էին եւ հայեր: Բազմաթիվ առումներով Աթաթուրքը փորձեց ավարտին հասցնել 1915-ին երիտթուրքերի սկսած գործը եւ մի քայլ ավելի առաջ գնաց վստահ լինելու համար, որ պատմությունը հետագայում իրեն եւ իր երկիրը նպաստավոր դիրքերից կդիտարկի: Նա իր մահվանից անմիջապես առաջ հիմնեց այսպես կոչված Թուրքական Պատմության Ընկերությունը, որը պատասխանատու էր դառնալու պահպանելու եւ հաջորդ սերունդներին փոխանցելու պետության պաշտոնական պատմությունը: Դրանով նա ցանկանում էր համոզված լինել, որ մարդկության դեմ գործված այդ հանցագործություններում Թուրքիայի դերն ու պատասխանատվությունը ի վերջո մոռացության կմատնվեն կամ էլ պատմության արկղում կհայտնվեն:
Այս մտայնությունն է, մտածելակերպը, որ ամբողջ մի հարյուրամյակ Թուրքիան առաջ է տարել եւ այսօր էլ նույն ձեւով շարունակում է, որ Թուրքիան այդքան փող է ծախսում քարոզչական գործակալությունների վրա, որպեսզի հորինեն եւ ձեւավորեն իր դրական պատկերը աշխարհում: Դա է նաեւ պատճառը, որ Թուրքիայի ներկայիս բռնատեր նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը քննադատաբար է վերաբերվում բոլոր այն երկրներին, որոնք ճանաչել ու ճանաչում են Հայոց ցեղասպանությունը եւ պատասխանատու է համարում նրանց մարդու իրավունքների խախտման մեջ: Իր դրական «իմիջի» պահպանման հետեւից ընկած ղեկավարը նույնիսկ ավելի հեռուն է գնացել՝ փոխելով Թուրքիայի միջազգային անվանումը եւ դարձնելով այն «Թուրքիյե», որպեսզի որեւէ կապ չունենա կենդանական աշխարհի որեւէ ներկայացուցչի հետ (անգլերենում «թըրքի» բառը նշանակում է հնդկահավ- Հ.Ծ.):
Թուրքիայի հոբելյանական տարեդարձը, ի դեպ, համընկնում է հայ ժողովրդի համար վճռորոշ մի ժամանակաշրջանի հետ: 2020 թվի աշնանը, Թուրքիայի դաշնակից Ադրբեջանը չպատճառաբանված պատերազմ նախաձեռնեց իրենց պապենական հայրենիքը հանդիսացող Լեռնային Ղարաբաղում ապրող հայերի դեմ:
44-օրյա պատերազմին հաջորդեց էթնիկական զտման հետեւանքում հայերին տարածաշրջանից վերացնելու արշավը: Աշխարհով մեկ սփռված սփուռքահայերը իրենց անցյալի ցավալի պատմության ոսպնյակի միջով տեսնում են, թե ինչ է կատարվում Արցախում: Նրանք հասկանում են, որ Թուրքիայի աջակցությամբ իրագործվող ագրեսիայի այս վերջին գործողությունները շարունակությունն են Հայոց ցեղասպանության եւ սպառնում են իրենց գոյությանը:
Աթաթուրքի ժառանգությունը եւ Արցախի շուրջ կատարվող իրադարձությունները փոխկապակցված են: Լայն իմաստով պատմությունը կրկնվում է: Նենգափոխելով իր պատմությունը Թուրքիան փաստորեն վստահության երաշխիք է տալիս Ադրբեջանին կատարելու կամ հռետորաբանելու ինչ ցանկանում է, առանց մտածելու հետեւանքների մասին:
Նման ինքնավստահությունը Ադրբեջանին թույլ է տալիս անօրինական ձեւով ավելի քան ութ ամիս արգելափակելու միակ ճանապարհը, որ 120 հազար հայերին կապում է արտաքին աշխարհի հետ: Ավելին, Ադրբեջանից ներկայիս հնչող ճոռոմաբանությունները արմատապես հար եւ նման են Օսմանյան կայսրության վերջին օրերի եւ Թուրքիայի հանրապետության հռչակման առաջին օրերի հայերի դեմ ուղղված ռասիզմին եւ այլատյացությանը:
Այսպիսով, եթե նույնիսկ ուղերձը հղողը տարբեր է, ուղերձը ինքը նույնն է: Ադրբեջանը օգտվում է Թուրքիայի պատմության գրքերի էջերից եւ հայերի դեմ ատելության մթնոլորտ ստեղծում, ինչպես հռետորաբանությամբ, այնպես էլ գործողություններով: Մենք քանիցս լսել ենք, թե ինչպես է Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիեւը աներկբայորեն հայտարարում, որ Հայաստանը ադրբեջանական պատմական տարածք է «Արեւմտան Ադրբեջան» անվանումով: Մենք այս ատելությանը ականատես ենք լինում հայ ռազմագերիների եւ զինվորների նկատմամբ գործադրված վայրագությունների եւ աղաղակող բռնությունների տեսարանները դիտելով: Ադրբեջանը շարունակում է հայերի նկատմամբ ատելություն սերմանել նաեւ կրթության միջոցով, երկրի դպրոցական երեխաների շրջանում իրականացնելով պետական քաղաքականություն:
Ադրբեջանը օգտվում է Թուրքիայի փորձից եւ մի անգամ եւս ապացուցում, որ պատմությունից դասեր չքաղողը դատապարտված է կրկին ենթարկվելու դրա կրկնողությանը: Այդ պատճառով էլ Թուրքիան պարտավոր է առաջիկա տարեդարձը եւ տոնակատարությունները պատեհ առիթ ծառայեցնել առճակատվելու իր անցյալի պատմության հետ, եւ պաշտոնապես ճանաչելու իր դերն ու պատասխանատվությունը Հայոց ցեղասպանության իրականացման մեջ, հրաժարվելով Աթաթուրքի ժամանակներից սկիզբ առած ժխտողական քաղաքականությունից: Թուրքիան պարտավոր է վերջ դնելու պատմությունը աղավաղելու ռեւիզիոնիստական փորձերին: Դա վտանգավոր է եւ անպատասխանատու արարք, որը կյանքեր է խլում:
Եթե Թուրքիան իրոք ցանկանում է լինել մեծամասնականորեն մահմեդական օրինակելի մի երկիր, ապա առերեսումը իր անցյալի հետ պարտադիր է:
Հայ ժողովուրդը արժանի է դրան:
Անգլ. բնագրից թարգմանեցՀԱԿՈԲ ԾՈՒԼԻԿՅԱՆԸ
ՍՏԵՓԱՆ ՓԵՇԴԻՄԱԼՋԻ
Սան Ֆրանցիսկո, ԱՄՆ
