ԱՐԵՎԻԿ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ, Երեւան – Նյու Յորք
Արա՛ այս մատյանն ընթերցողներին
սրտերով հստակ,
Հոգով բժշկված, հանցանքից մաքուր,
Անպարտ, ազատված մեղքի կապանքից:
Այն, որ գրքերը ճակատագիր ունենՙ բոլորին է հայտնի: Ծնվում են երկու անգամ. մեկՙ հեղինակի վերջին տառի կամ կետադրական նշանի հետ, ապաՙ տպարանում, թղթի ու թանաքի բույրը վրաները: Բայց երկու դեպքում էլ իրենց զատ-զատ ճակատագիրն ու կենսագրությունն են ունենում: Շատերն այդ երկրորդ ծնունդը չեն էլ ունենում ու դա՛ է իրենց ճակատագիրը, որը վերածվում է հայտնի կամ անհայտ կենսագրության: Կարծում եմ, հարկ չկա թվարկելու վաղ ու նաեւ մոտավոր անցյալի բազում ձեռագրերը, որոնք անտիպ մնալով էլ փառահեղ կենսագրություններ ունեցան:
Հիմա պատմեմ անկասկա՛ծ երկար ու հետաքրքիր կենսագրություն ունեցող մի գրքի մասին: Երկար, որովհետեւ երկրորդ ծննդյան, այսինքն տպագրման թվականն է 1763-ը ու հետաքրքիր, որովհետեւ տպագրվել-ծնվել է Կոնստանդնուպոլսում: Իր «երկվորյակներից» մեկը ԱՄՆ Կոնգրեսի գրադարանում է (Վաշինգտոն), սակայն իմ պատումի հերոսից ավելի բազմաչարչար օրինակ է, որովհետեւ կորցրել է իր «ինքնության վկայականը»ՙ տիտղոսաթերթը: Մեր օրինակի տիտղոսաթերթը այսպես է ներկայանում մեզ. Գիրք աղօթից արարեալ Սրբոյն Գրիգօրի Նարեկացւօյ, հր[ե]շտ[ա]կական վարդ[ա]պ[ե]տի. Կ. Պոլիս, Ի Տպարանի հանգուցեալ Ա[ստուա]ծատուրի, 1763. Նկարազարդումները փորագրություններ են փայտի վրա, էջերի թիվը 640 է:
Դե, արդեն տեսնում ենք, որ խոսքս Ս. Գրիգոր Նարեկացու Մատեան Ողբերգութեան սրբագիր, սրբացած գրքի մասին է ու տպագրիչն էլ այնքան համեստ է, որ իր անվան փոխարեն տպել է հանգուցյալ Աստվածատուրի անունը: Իսկ Հանգուցյալ Աստվածատուրը ոչ այլ ոք է, քան Աստվածատուր դպիր Կոստանդնուպոլսեցին, հայ տպագրության մեծագույն երախտավոր Երեմիա Չելեպիից հետո իր հերթին պատկառելի ավանդ ունեցող մի տպագրիչ: Աստվածատուր դպիր Կոստանդնուպոլսեցին իր տպարանը հիմնադրել է 1699 թվականին ու տպագրել ութսուն անունից ավելի թվով կարեւոր գրքեր, մինչ Երեմիա Չելեպի Քեոմուրճյանի տպարանը հիմնվել էր 1677 թվականին: Գալով Ս. Գրիգոր Նարեկացու «Մատյան Ողբերգության»-ին, թեեւ Մարսելում Ոսկան Երեւանցին 1673թ. սկսել էր այդ երկի տպագրությունը, սակայն, այն մնացել է անավարտ: Ենթադրում եմ, որ Երեւանցուն հասած ձեռագիր տարբերակները ամբողջական երկը չեն պարունակել: Այսպիսով, Պոլսում է, որ առաջին անգամ «Մատյան ողբերգության» երկն ամբողջությամբ է տպագրվում:
Վերադառնանք մեր պանդուխտ օրինակի կենսագրությանը: Ձեռագիր նշումները երեքն են, որոնցից մեկը, հավանաբար, պատկանում է առաջին տանտիրոջը, ում տունն օրհնվել է Սբ. Նարեկի մուտքով, իսկ երկրոդ ու երրորդ անձանց ձեռագրերից ելնելով, ավելի ուշ ժամանակաշրջանում են արվել: Չգիտենք, արդյոք Եղեռնից ճողոպրած սրբամեծար մե՞կն է այն հասցրել ԱՄՆ: Սակայն գիտենք, որ նախորդ դարում այն հայտնվել է Համազգային հայ կրթական եւ մշակութային միության Նյու Յորքի մասնաճյուղի գրադարանում: Ու դա էլ եղել է Սրբի զորության դրսեւորումը, եթե այն աչքերը, որոնք վերջինն են սահել Մատեանի տողերի վրայով առահավետ փակվել են ու հայերեն այբուբենին անծանոթ նրա ժառանգները փութացել են տան տարածքն ազատել իրենց համար անընթեռնելի լեզվով գրված գրքերից, ինչպես շատ է պատահում սփյուռքում: Դրանք լավ ժառանգորդներից են, որովհետեւ գեթ հայկական հաստատություններին են առաջարկում գրքերը, ոչ թե ուղղակի… ձեռքս չի գնում գրել, բայց կարող եք կռահել: Փառք Աստծո, որ Նարեկը հանգրվանեց այն միության մոտ, որի ծնունդով ու կանոնագրով հաստատված առաքելությունն է. «Սատարել հայ մշակույթի, հայ դպրության, հայ լեզվին եւ ընդհանրապես հայ հոգեկան եւ իմացական արժեքներու ճանաչման, զարգացման, տարածման եւ ժողովրդականացմանՙ Հայաստանի եւ արտերկրի մեջ»:
Սակայն «Մատյան»-ի հայտնությունից ի վեր տարիներ անցան մինչեւ այս պահը: Նյու Յորքի «հայ հոգեկան եւ իմացական արժեքներու» պահապանների մի մասը երկար մտմտացին, նույնիսկ մասնագիտական կարծիքներ զանց առան, «Մատյան ողբերգության» այս բազմաչարչար հատորը պահ տվին մի հայ ընտանիքի տանը եւ ժողովներին տաք քննարկումների նյութ դարձրին գրքի հետագա ճակատագիրը: Ու մի օր էլ, շատ հավանաբար, հենց իրՙ «Մատյան»-ի համբերությունը հատավ եւ իր զորությամբ որոշեց իր մշտական բնակավայրը, ապա ոչ թե հուշեց, այլ թելադրեց։ Եվ «Մատյան»-ը Նյու Յորքից ճամփորդեց Երեւան: Համազգայինի Նյու Յորքի մասնաճյուղի հիմնադիր անդմաներ դոկտ. Հրանդ Մարգարյանը, դոկտ. Ժանեթ Մարգարյանը, նույն մասնաճյուղի 42 տարվա անդամներ դոկտ. Արա Գաբրիելյանը, Արեւիկ Գաբրիելյանը, Համազգայինի հիմնադրամի նախագահ դոկտ. Լիլիթ Գալստյանը (Հ.Հ.), գրականագետ դոկտ. Մարգարիտ Խաչատրյանը, ՀՀ վաստակավոր արտիստուհի, ասմունքող Սիլվա Յուզբաշյանը թե՛ հուզված, թե՛ ուրախացած ուղեւորվեցին Ս. Էջմիածինՙ գիրքը տեղավորելու իրեն արժանի հատորների կողքին: «Եւ զքոյս ի քոյոց զ̕քեզ մատուցանեմք ըստ ամենայնի եւ յաղագս ամենեցուն»։ Օգոստոսի 1-ին Մայր աթոռի տեղեկատվական համակարգի տնօրեն Տեր Վահրամ Մելիքյանը սիրալիր ընդունեց մեր փոքրիկ պատվիրակությանը եւ առաջնորդեց Մատենադարան, ուր մեզ դիմավորեց «Վաչէ եւ Թամար Մանուկեան» Մատենադարանի տնօրեն Տեր Արարատ Պողոսյանը: Հարկ չկա նկարագրելու Նյու Յորքից ժամանածներիս հուզմունքը, ուրախությունն ու աստվածահաճո գործ կատարողի հոգեկան գոհունակությունը, երբ 251-ամյա գրքի վրա դրվեց Մայր աթոռի Մատենադարանի կնիքըՙ յուրովի մի մկրտության դրոշմի պես:
Կոնսդանդնուպոլսում նյութեղենացած հատորը ժամանակավորապես բնակվեց Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում ու վերջապես համեցավ իր մշտական ու պատշաճ հանգրվանումՙ Մայր աթոռ Ս. Էջմիածնի Մատենադարանում:
