Դու ձգվեցիր, հասար մեր օրեր ու դեռ գնալու ես դարեր

Չարենցը 125 տարեկան է, մեծ է. գիտենք, անընդհատ կրկնում ենք, բայց ինչո՞ւ է մեծ, ո՞րն է մեծ լինելու չափանիշը:

Պոետի, առհասարակ, արվեստագետի հանճարեղությունը գնահատվում է նրա՝ բոլոր ժամանակների համար արդիական լինելու չափանիշով: Նրա մեծ, բացառիկ լինելը չափվում է խոսքի, մտքի՝ ապագային ուղղված ու գալիք դարերում իրականանալի կանխատեսումներով:

Չարենցը հենց այդպիսին է: Նա երեք ժամանակների համար է՝ անցյալի, որովհետեւ պոետի հոգեւոր, մշակութային, աշխարհաքաղաքական միտքն ու լեզուն, նրա աշխարհայացքի տիեզերական արմատները մեր պատմության, կենսագրության խորքերից են գալիս:

Չարենցը ներկայի պոետ է, որովհետեւ 100 տարուց ավելի ամեն սերունդ իր ժամանակի հետ համահունչ ու համընթաց է համարել Չարենցին:

Չարենցը ապագայի պոետ է, որովհետեւ կանխորոշել է լինելիքը՝ հիմնված անցյալի ու ներկայի վրա:

Ազգի, հայրենիքի ապագան կանխատեսելու համար հարկավոր է ճանաչել հայրենիքն ու ազգին: Իր ապրած 40 տարիներին պոետը հասցրել է արմատապես, առարկայական, շոշափելիորեն իմանալ, թե ինչ նյութից է կառուցված հայը, աշխարհի հետ հարաբերություններում ինչպես է դրսեւորում իրեն ու, ամենակարեւորը, ինչպես է հարաբերվում հայը հայի հետ, առերեւույթ ու ընդհատակյա ինչ դրսեւորումներ, ինչ բովանդակություն ունի հայը:

«Թե ուզում ես երգդ լսեն, ժամանակի շունչը դարձիր,

Կապվիր նյարդով յուրաքանչյուր քո քնարին ու քո դարին», – գրել է Չարենցը:

Նա ցույց է տվել հավերժական դառնալու ճանապարհը: Այստեղ ոչ մի գաղտնիք չկա՝ բոլոր ժամանակներում պահանջված, չխամրող, չհնացող լինելու համար պետք է ձեռքդ լինի ոչ միայն ներկայի, այլեւ ապագայի զարկերակին, պետք է աշխարհն ու քեզ հետ կատարվածն ընկալել լայն աշխարհայացքով ու տեսադաշտով, այնքան ընդգրկուն, որ հայացքիդ ճառագայթները հասնեն մինչեւ գալիք դարեր:

  1915 թվականին Հայկական կամավորական 6-րդ ջոկատը թուրքերի դեմ կռվող ռուսական բանակին միանալու համար անցնում է  Վանա լճից հյուսիս-արեւելք: 18 տարեկան Չարենցը կամավորների խմբում էր: Նա Արեւմտյան Հայաստանում սեփական աչքերով է տեսնում դժոխքը, անցնում է դժոխքի միջով.  ձյան ու սառույցի մեջ սպանված հայերի դիակներ, ավերված շեներ, հայաթափ հայրենիք, ու, բնական է, որ նա գրելու էր  «Դանթեական առասպելը»: Չարենցը կամավորագրվել էր, որպեսզի Արեւմտյան Հայաստանը՝ իր հայրենիքն ազատագրեր թուրքերից:

105 տարի հետո… Արցախ: 18 տարեկան մեր տղաները ինքնակամ նետվեցին դժոխքի կրակների մեջ: Նրանք դարձյալ կռվում էին թուրքի դեմ, դարձյալ՝ իրենց Հայրենիքը պաշտպանելու, Հայրենիքից դուրս վռնդելու թուրքին: Սահմռկեցնող նմանություն ու ընդհանրություն: Մի տեղ Արեւմտյան Հայաստան, մեկ այլ տեղ՝ Արցախ, Չարենցն էլ էր 18 տարեկան, մեր տղաներն էլ: Թշնամին էլ է նույնը՝ թուրքը: Ու դարձյալ աշխարհաքաղաքական կեղտոտ խաղեր, մեծ տերությունների ամենակուլ երախում խժռվում են Արեւմտյան Հայաստանը՝ 1915-ին, Արցախը՝ դրանից 105 տարի հետո՝ 2020-ին:

Չարենցի ժամանակներն էլ էին ասյօրվա Հայաստանի ժամանակների պես՝ մերժվում էր ազգային մտածողությունը, պետականամետ ձգտումը. ամենուր վախի մթնոլորտ, համարձակ, արդարամիտ, ազգային ողնաշարով հայերը հալածվում էին, դատապարտվում, մերժվում ու ոչնչացվում:

Իր հետ ոտք մեկնող միջակությունները՝ Գեւորգ Աբովը, Ազատ Վշտունին, Հրաչյա Քոչարը, Չարենցի ստվերն անգամ սրախողխող անող Նաիրի Զարյանը պիտի ներքուստ իրենց խեղճացած, փոքրացած զգային, իսկ հարկ եղած դեպքում պիտի պայքարեին Չարենցի ահագնացող ու անվիճելի հանճարի դեմ: Հրաչյա Քոչարը պիտի հայտարարեր. «Չարենցը մի քար է ընկած մեր գրականության ճանապարհին, ինչքան  շուտ նետենք մի կողմ, այնքան լավ»:

Հանճարների ճանապարհը միշտ անցնում է  Գողգոթայի միջով, մինչեւ… խաչելություն:

Չարենցը դեռեւս 1920 թվականին էր  իր մահվան տեսիլը պատկերացրել՝ «Թող ոչ մի զոհ չպահանջվի ինձնից բացի, ուրիշ ոտքեր կախաղանին թող մոտ չգան»:

Ու ճղճիմ, փոքրոգի, վտիտ, գաղափարազուրկ ամբոխին ներքեւում թողնելով՝ Չարենցը պիտի վերեւից նայեր անգամ իրեն քննադատողներին ու սուտ մատնություն տվողներին, իր դահիճներին ու իրեն հոշոտողներին: 37 թվականին՝ հարցաքննության ժամանակ, պիտի պաշտպաներ անգամ իր գրական հակառակորդներին: 

Ոչինչ չի փոխվել: Հիմա միայն տեղեկատվական տեխնոլոգիաներն են ավելացել ու մատի հպումով աշխատող հեռախոսները: Մարդու գազանային կերպն ու բնույթը, հայրենիքը, արժանապատիվ, հայրենապաշտ հային  սեփական գրպանին ու աթոռին զոհելու մոլուցքը նույնն է մնացել:

Չարենցը 1921-ին պիտի գրեր «Տաղարան» շարքը, պիտի ասեր՝ Ես իմ անուշ Հայաստանի արեւահամ բառն եմ սիրում: Պիտի իր երկիր  Հայաստանին ասեր՝

Հազար ու մի վերք ես տեսել, էլի՛ կտեսնես,

 Հազար խալխի ձեռք ես տեսել, էլի՛ կտեսնես

…Քո Չարենցին լեզու տվող երկիր հայաստան,

Հազար ու մի երգ ես տեսել, էլի՛ կտեսնես

ՆԱԻՐ ՅԱՆ