100 տարի առաջ, այս օրերին, ճշգրիտՙ 1919 ապրիլի 28-ին, Կ. Պոլսում սկսվում է Թուրքիայի օրինական իշխանության սուլթան Մեհմեթ 6-րդ Վահիդեդդինի ֆերմանով (հրաման) կազմված Օսմանյան ռազմական արտակարգ ատյանի դատավարությունն ընդդեմ երիտթուրքերի բարձրագույն իշխանության, կոնկրետՙ «Իթթիհատ վե Թերրաքը» (Միություն եւ առաջադիմություն) կուսակցության պարագլուխների, հիմնական երկու մեղադրանքովՙ առանց օսմանյան խորհրդարանի համաձայնության երկիրը Առաջին համաշխարհային պատերազմի մեջ ներքաշելու եւ, երկրորդ, հայերի ու քրիստոնյա մյուս փոքրամասնությունների նկատմամբ զանգվածային ջարդեր կազմակերպելու, նրանց բռնի տեղահանության ենթարկելու, նրանց ինչքն ու ունեցվածքը բռնագրավելու եւ հափշտակելու համար: Վերնագրում մեջբերված խոսքը պատկանում է Ռազմական արտակարգ ատյանի գլխավոր դատախազ Մուսթաֆա Նազմի Բեյին, դատական առաջին նիստին նրա արտասանած մեղադրական ճառից: Խոսք եւ խոստումՙ որն առ այսօր մնում է չգործադրված, եթե հաշվի չառնենք հայ վրիժառուների կողմից գլխավոր մեղադրյալներիՙ Թալաաթի, Ջեմալի, Բեհաեդդինի, Նազըմի, Էնվերի եւ մյուսների գնդակահարումը, փաստորեն մասամբ ի կատար ածելով Ռազմական արտակարգ ատյանի դատավճիռը:
1919 թ. ապրիլի 28-ին սկսված դատաքննությունն ընդհատումներով շարունակվել է ողջ տարվա ընթացքում: Գլխավոր մեղադրյալները 31-ն էին, որոնցից 11-ը դատավարությունն սկսվելուց առաջ հասցրել էր ծլկել Կ. Պոլսիցՙ դեպի Գերմանիա, Իտալիա, Մալթա, Վրաստան, Միջին Ասիա: Հետեւաբար նրանց դատավարությունը դատարանի որոշմամբ, ըստ դատավարական օրենքի, ընթացել է հեռակա կարգով: Մնացյալ 20-ը մասնակցել են դատաքննությանը որպես մեղադրյալներ: Ընթացքում, գործի քննության արդյունքում, ներգրավվել են նաեւ 5 ուրիշներ, մեղադրյալների ընդհանուր թիվը հասցնելով 36-ի, չհաշված նախաքննության ժամանակ ձերբակալված 71 հոգին, որոնք անգլիական գրավման զինվորական իշխանության կողմից Մալթա էին աքսորվել, որտեղից, սակայն, նույն իշխանության մեղսակցությամբ փախուստ էին տվել տարբեր ուղղություններով, հետեւաբար չէին ներգրավվել դատական բուն գործընթացում… Վերջնական դատավճիռն արձակվեց 1920 թ. հունվարի 20-ինՙ մահվան դատապարտելով պարագլուխներին, տաժանակիր աքսորիՙ ոմանց, եւ 2-ից մինչեւ 10 տարվա ազատազրկմանՙ ուրիշների:
Դատական ամբողջ գործը, որը կազմել է 293 թղթապանակ, մեզ անհասանելի է մնում- հավանաբար գտնվում է Թուրքիայի Ռազմական առանձին եւ գաղտնի արխիվում, անշուշտ եթե ցարդ չի փչացվել: Գործի որոշ մասեր 1919-20 թթ.ին տպագրվել են պետական պաշտոնաթերթիՙ «Թաքվիմ-ի վեքայի»ի սահմանափակ տպաքանակ ունեցող արաբատառ օսմաներեն հավելվածում: Ընթերցողը դրանց հայերեն թարգմանությունը կարող է գտնել 1988 թ.ին օսմանագետ Ավետիս Փափազյանի թարգմանությամբ Երեւանում Արեւելագիտության ինստիտուտի հրատարակությամբ լույս տեսածՙ այժմ անգտանելի հատորում, որը 2005 թ.ին վերահրատարակվել է Լոս Անջելեսում, իսկ 10 տարի հետո 3-րդ անգամ լույս է տեսել կրկին Երեւանում, նախաձեռնությամբ Ռամկավար Ազատական կուսակցության եւ մեկենասությամբ Բարսեղ Բեգլարյանի «Բարեպաշտ սերունդ» հիմնադրամի, պրոֆ. Նիկոլայ Հովհաննիսյանի եւ տողերս գրողի առաջաբաններով: Սակայն այդ քիչն էլ բավարար է համոզվելու եւ ուրիշներին համոզելու, որ, այո՛, «օսմանցու կողմից թափված արյունը չի՛ կարող անհատույց մնալ»: Թուրք գլխավոր դատախազի այդ խոսքը ահավոր ոճիրներից ինքնասահմանազատվելու փորձ չէ միայն, այլեւ հանցանքը ընդունելու, արդարությունը վերականգնելու, կատարված մեղքի դիմաց հատուցում տալու պարտավորության իրավական-իրավաբանական խոստում, որից շարունակում է խուսափել Թուրքիան:
Նյուրնբերգ, Թոքիո, Դարֆուր եւ մյուս ցեղասպանությունները դատապարտող միջազգային այլ ատյանների շարքում 1919 թ.ի Կ. Պոլսի Ռազմական արտակարգ ատյանի դատավճիռը միակն է, որը մնում է պաշտոնապես չճանաչվածՙ միջազգային հանրության եւ առաջին հերթին Թուրքիայի կողմից, հակառակ փաստին, որ առայսօր թուրքական եւ այլ արդարադատական ոչ մի մարմին կամ դատարան չի փորձել հերքել, վերատեսության ենթարկել կամ առ ոչինչ համարել օսմանյան դատարանի եզրակացությունը, հաստատ գիտենալով, որ չի կարելի ժխտել անժխտելին:
Այսուհանդերձ, ինչպես կողքի սյունակներում վկայում է մեր թղթակիցը Բելգիայի մայրաքաղաքից, միջազգային հանրությունը չգիտի, հետեւաբար չի ճանաչում Օսմանյան դատարանում քննված ու վճռված գործը, հակառակ փաստին, որ դատաքննված բոլոր ցեղասպանությունների մեջ այն միակն է, որը հարուցվել եւ քննվել է ոճիրը գործած երկրի իշխանության կողմից:
Մեզ, որպես պետություն եւ ժողովուրդ, մնում է ներկա տարին հռչակել Օսմանյան ատյանի դատավճիռի 100-ամյակի տարի, վերստին եւ առավել ամբողջական լույս ընծայել դատարանի նյութերը, թարգմանել տարբեր լեզուների եւ տարածել բոլոր միջոցներով:
Երկրորդՙ հրավիրել միջազգային մասնագիտական համաժողովՙ նվիրված այդ 100-ամյակին:
Երրորդՙ հանդես գալ պետական պաշտոնական հայտարարությամբ եւ Թուրքիայի կառավարությանը հայտնել, որ մենք Ցեղասպանության ճանաչում չենք պահանջում, 100 տարի առաջ դա արել է արդեն նույնինքն թուրքական դատարանը, այլ պահանջում ենք հատուցումՙ օսմանցու թափած արյան, կազմակերպած բռնագաղթի եւ մեր հայրենազրկման դիմաց:
