Դը Գոլը քանի՞ հայ զինվոր կամ հրամանատար է ունեցել, ի՞նչ ճանապարհ են անցել նրանք, որքանո՞վ է նրանց անունը պանծացվել եւ գործն՝ ուսումնասիրվել՝ անհայտ է: Բայց որ ֆրանսական կառավարությունն անձ առ անձ, զինվոր առ զինվոր գնահատել է երկրի ազատագրության գործում իրենց լուման ներդրած անձանց նվիրումը՝ գտնելով նրանց անգամ Ֆրանսայի սահմաններից դուրս եւ ցմահ թոշակավորելով՝ դա հայտնի դարձավ նաեւ Հայաստանում 1970-ականներին: Կպատմե՞ր Հակոբը՝ իր Ֆրանսայի Դիմադրության շարժման զինվորը լինելու մասին, եթե ինքը՝ Ֆրանսան չգտներ իրեն ու երախտագիտորեն գլուխ չխոնարհեր վետերան զինվորի առաջ:
Ֆրանսայի հինգերորդ Հանրապետության հիմնադիր եւ նախագահ, գեներալ Շառլ դը Գոլի մասին միֆական պատկերացումն ավելի էր խորանում՝ վերջինիս մասին հարեւանների շատ նեղ շրջանում Հակոբ եղբոր սուղ, բայց պատկերավոր պատումներից հետո: «Շարլ դը Գոլը ընդմիշտ կմնա Ֆրանսայի պատմության մեջ որպես սրբություն: Նա առաջինն էր, ով սուրը հանեց», մաքուր ֆրանսերենով ասույթ դարձած խոսքն էր սիրում կրկնել Հակոբը: Ոչ ոք չէր կարող այդ ազնվաբարո պատմիչի խոսքի ճշմարտությունը կասկածի տակ առնել, թեեւ դը Գոլի մասին հին զինվորի այս հուշապատումից ոչ մի դրվագ այլ վկայություններում, գոնե ես, չեմ գտել:
***
Ծովափին կայանած նավը ինչի՞ համար էր նախատեսված՝ գիտեր միայն զորահրամանատարը: «Ազատ ֆրանսացիների» առաջնորդը խոսք ուներ ասելու իր զինվորներին: Համոզիչ ձայնի տոնայնությամբ նա դիմեց Ֆրանսական Դիմադրության բանակին զինվորագրվածներին: Առջեւում պատերազմի ծանր օրեր են. հաղթանակի հանդեպ հավատը մեծ է, բայց բոլորը չեն, որ կկարողանան դիմանալ պատերազմի փորձությանը: Եթե կան զինվորների շարքերում մարդիկ, որոնք կցանկանան վերադառնալ իրենց բնակության վայրերը, որոնք դույզն-ինչ կասկածում են իրենց՝ դիմակայելու կարողությանը, ապա դեռ ուշ չէ, թող հայտնեն այդ մասին եւ թողնեն իրենց շարքերը: Դը Գոլը կուռ եւ աներեր բանակ էր հիմնում: «Ովքեր անվստահ են սեփական ուժերի վրա, ովքեր անկարող են շարունակելու իր կողքին հանուն Ֆրանսայի ազատագրության պայքարը, թող հեռանան ինքնակամ, քանզի լավ է հիմա հեռանալ, քան երկնչել վճռական պահերին»:
Նա մեկնեց երկար, չոր մատներով ձեռքը դեպի մութ ջրերին կայանած նավը եւ հայտարարեց, որ այն նախատեսված է իրենցից հեռացողներին տեղափոխելու համար: Մտորելուն եւ վերջնական որոշում ընդունելուն քիչ ժամանակ տրվեց: Շարքերը աննկատ երերացին: Հավատաքննության ժամ էր…
***
Պարտության տխուր օրերի ծանրությունը վաղեմի վերհուշեր էին ծնում: Ենթագիտակցության ծալքերում մանկուց եկած՝ մոր հիասթափված ձայնն էր, երբ պատմում էր իր դառնագին արցունքներից՝ 1870-ին մարշալ Բազելի բանակի կապիտուլյացիայի մասին տեղեկանալուց հետո: Հայրը՝ ճիզվիտական դպրոցի փիլիսոփայության եւ գրականության պրոֆեսոր Անրի դը Գոլը, եւս դառնությամբ ու վիրավորանքով էր լցվում, երբ հիշում էր, թե ոնց նույն ֆրանս-պրուսական պատերազմին շարժական պահակախմբի կազմում մարտնչել էր Փարիզը պաշարած գերմանական բանակի դեմ եւ Ստեն բնակավայրում վիրավորվել: Իրենց հինգ զավակներին դը Գոլները դաստիարակել էին Ֆրանսայի հույժ կարեւոր առաքելության մասին հավատով: Մոր բարեպաշտությանը հավասար իր հայրենասիրությունն էր: Դը Գոլները հպարտանում էին իրենց հայրենիքով: Զավակներին ներարկված այդ զգացմունքը՝ միախառնված հայրենիքի ճակատագրի հանդեպ անհանգստությանը, նրանց երկրորդ էությունն էր դարձել: Այդ տարիների մասին Շառլը պիտի գրեր. «Ես կարծում էի, որ կյանքի իմաստը հանուն Ֆրանսիայի հերոսություններ կատարելու մեջ է, եւ կգա մի օր, երբ ինձ կընձեռնվի նման հնարավորություն»: Այդ ժամանակն իրեն երկար սպասել չտվեց: Սեն-Սիրի ռազմական դպրոցի 22-ամյա շրջանավարտը Ֆրանսայի ամենամարտական 33-րդ հետեւակային գնդի կազմում Առաջին աշխարհամարտին կռվեց՝ որպես դասակի հրամանատար, վիրավորվեց երեք անգամ, արժանացավ Ֆրանսայի Ռազմական Խաչ շքանշանին: 1916-ին նա արդեն զորագնդի ադյուտանտ էր: Վերդենի ճակատամարտում երրորդ անգամ ծանր վիրավորված Շառլ դը Գոլին զոհված համարելով՝ հետմահու հերոսի կոչում տվեցին: Ազդրից սվինով խոցված եւ թունավոր գազից անգիտակից ընկած ադյուտանտը գերվում է: Բանտարկյալների հետ զրույցներում էլ անկոտրումը զրույցներ էր վարում՝ հայրենասիրական խանդավառություն եւ հաղթանակի հանդեպ նրանց վստահություն ներարկելով: «Le Conne՛table» (Կոննետաբլ). ահա՛ գերության տարիներին դը Գոլի վաստակած մականունը: Գերությունից նա ազատվեց միջնադարյան ֆրանսական բանակի գլխավոր հրամանատարի այս ոչ պաշտոնական կոչմամբ:
Իրավացի էր նա, երբ իր ռազմական գործի փորձառությունից ելնելով պնդում էր՝ պետք է ձեւավորել ռազմական ստորաբաժանումներ՝ ապացուցելով Երկորդ աշխարհամարտի նախօրեին պաշտպանական ամրությունների՝ Մաժինոյի գծի անիմաստությունը: Պատերազմի առաջին իսկ օրերից դը Գոլ ռազմագետի իրավացիությունը հաստատվեց: Լինելով Սաարի տանկային բանակի հրամանատար՝ անգամ կարողացավ անհավանական ջանքերով հնացած տանկերով կանգնեցնել ֆաշիստների հարձակումը: Սակայն դա ռազմական գործողությունների ընդհանուր պատկերի վրա էական ազդեցություն չունեցավ: Գերմանիան գրավեց ֆրանսական հողերի մեծ մասը: Դը Գոլը, չցանկանալով մասնակցել վարչապետ Պետենի՝ Գերմանիայի հետ սկսած հաշտության ստորացուցիչ բանակցություններին՝ մեկնեց Լոնդոն: Դը Գոլի արարքը դիտարկվեց իբրեւ դասալքություն, եւ ֆրանսական բանակի ռազմական տրիբունալը նրան մահապատժի ենթարկելու դատավճիռ կայացրեց: Իսկ անդադրում «Կոննետաբլն» այդ օրերին հիմնում էր «Ազատ Ֆրանսա» կազմակերպությունը եւ դառնում Դիմադրության շարժման ղեկավարը: 1940-ին դը Գոլը դիմում է բոլոր ֆրանսացիներին. «Ֆրանսան պարտվել է ճակատամարոտւմ, բայց չի պարտվել պատերազմում: Ոչինչ կորած չէ, քանի որ այս պատերազմը համաշխարհային է: Կգա այն օրը, երբ Ֆրանսան կվերադարձնի իր ազատությունն ու մեծությունը: Ահա թե ինչու ես դիմում եմ բոլոր ֆրանսացիներին՝ միավորվելու ինձ հետ՝ հանուն գործելու, հանուն ինքնազոհաբերման եւ հույսի»:
***
Զինվորների շարքերը աննկատ երերացին: Դը Գոլն իմասնաբար Դիմադրության շարժմանն ու իրեն զինվորագրված այն զինվորներին, որոնք կցանկանային հեռանալ դեպի խաղաղ կյանք, ազատում էր զինվորական պատվի եւ պարտականության երդումից: Սկզբում հատուկենտ, ապա մի քանի տասնյակներով մարդիկ դուրս եկան շարքերից: Հայազգի Հակոբը մնաց հաստատուն կանգնած զորաշարի ստվարության մեջ: Հեռացողների քայլերում վարանում դեռ կար, ոմանք էլ թեթեւացած շունչ էին քաշում, չէ՞ որ դա դասալքություն չէր համարվի:
Հեռացողների նավը քիչ առ քիչ խորանում էր դեպի ծովային անընդգրկելի տարածություն: Ափին գտնվողները հետեւում էին հորիզոնին դեռ չհասած նավի ուրվագծին, որ երեւում էր թեթեւ մառախողի միջից: Սրատեսները, սակայն, հանկարծ նկատեցին հեռվում պայծառ մի լույսի բռնկում, վայրկյաններ ուշացումով ափ հասավ խուլ պայթյունի արձագանքը: Նավը հաշված րոպեներում ջրի տակն անցավ: Ստորջրյա ականապատ դաշտ այդ տեղանքում չկար, այդ ժամին՝ հակառակորդի օդային հարձակման հետք՝ եւս:
Պատերազմի ժամանակ երկչոտ, հաղթանակի հանդեպ երկմտող զինվորը պոտենցիալ դավաճան է՝ դը Գոլը վճիռը վաղուց էր կայացրել: «Դավաճանում են միայն յուրայինները»՝ ֆրանսական հայտնի ասույթն ի հաստատում կրկնեց նա մտքում:
ՀԱՍՄԻԿ ՍԱՐԳՍՅԱՆ
