Իմաստաբանական բառարան

23

ԻՄԱՍՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ  ԽՈՀԵՄՈՒԹՅՈՒՆ

Խրատը եւ ծեծը դաստիարակչական միջոցներ են։ Ուրեմն ոչ ոք չի կարող խրատին ու ծեծին զրկել հոմանիշներ համարվելու իրավունքից։ Իսկ այն, որ ժամանակին աշակերտությանը դաստիարակելիս համոզում էին, որ «ծեծը դրախտից է եկել», Լեռ Կամսարի բնորոշմամբ, պատմական փաստերով չի ապացուցվել, քանի որ դրախտում Աստված բոլոր իրավունքներն ուներ ծեծելու Եվային իր պատվազանցության համար, բայց չծեծեց։

Իսկ որտեղի՞ց է եկել ծեծի հոմանիշ խրատը։

Հայոց գրերի գյուտից հետո, թարգմանելով Սողոմոնի առակները, Մաշտոցը գրեց առաջին հայերեն նախադասությունը՝

«Ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ», որն աշխարհաբար ձեւակերպվեց՝

«Ճանաչել իմաստությունը եւ խրատը, իմանալ հանճարի գործերը»։

Հետաքրքրական է՝ Մաշտոցն այդ նախադասության մեջ ի՞նչ իմաստով է օգտագործել ԽՐԱՏ բառը։ Բնականաբար, ոչ այն իմաստով, որ ընդունված է ժամանակակից հայերենում, ոչ էլ այն, որ օգտագործված է աշխարհաբար թարգմանության մեջ։ Չէ՞ որ ժամանակակից հայերենում ԽՐԱՏ բառի իմաստներն են՝ բարոյախոսական խորհուրդ՝ հորդոր, դաստիարակչական խոսք, նաեւ փոխաբերական իմաստներով՝ պատիժ ու ծեծ։

Նախադասության առաջին հատվածը՝ (Ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ) անգլերեն թարգմանվել է “To know wisdom and INSTRUCTION”, իսկ ռուսերեն՝ «Познать мудрость и НАСТАВЛЕНИЕ»։ Դժվար չէ կռահել, որ անգլերեն եւ ռուսերեն թարգմանելիս, թարգմանիչների համար հիմք է ծառայել հենց աշխարհաբար հայերենում օգտագործված տարբերակը։

Մինչդեռ Մաշտոցն իր առաջին հայերեն նախադասության մեջ ԽՐԱՏ բառն օգտագործել է խոհեմություն, ողջախոհություն, ողջամտություն իմաստներով։

Խրատ բառի նախնական իմաստը հասկանալու համար մեզ կարող է օգնել նաեւ բառի իրանական աղբյուրից առաջացած լինելու փաստը (հմմտ. ավեստերեն xratu, միջին պարսկերեն xrat եւ ժամանակակից պարսկերեն  xerad բառերի հետ)։ Հենց ժամանակակից պարսկերենում էլ  xerad բառն իմաստություն, խելք, հանճար, խոհեմություն, ողջախոհություն եւ ողջամտություն իմաստներով է օգտագործվում։

Շահնամեի նախաբանում, օրինակ, Ֆիրդուսին գրում է՝

 Be nam-e xodavand-e jan o xerad, թարգմանաբար՝ «Յանուն հոգւոյն եւ ԽՈՀԵՄՈՒԹԵԱՆ Աստծու»։

Ուստի, հանճարեղ Մաշտոցի հայերեն առաջին նախադասությունը պետք է ժամանակակից հայերենով վերաձեւակերպել՝

«Ճանաչել  իմաստությունը եւ ԽՈՀԵՄՈՒԹՅՈՒՆԸ, իմանալ հանճարի գործերը»։

ԳՐԻԳՈՐ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ