RSS | FACEBOOK | NLA
ԼՐԱՀՈՍ | ԳԼԽԱՎՈՐ | ՄՇԱԿՈՒՅԹ | ԸՆՏՐԱՆԻ | ՈՐՈՆՈՒՄ | ԱՐԽԻՎ | ԹԵՄԱ | ՀԵՂԻՆԱԿՆԵՐ


«ԱԶԳ» ՇԱԲԱԹԱԹԵՐԹԻ ԸՆԹԵՐՑՈՂՆԵՐԻՆ. Սիրելի «ԱԶԳ»ականներ, այս օրերի համար ոչ անսպասելի հանգամանքների պատճառով, «ԱԶԳ» շաբաթաթերթի հունիսի 5-ի համարի նյութերը հրապարակվում են վաղը՝ 6 հունիսի առավոտից սովորական՝ azg.am ԼՐԱՀՈՍ հպման տակ, եւ, միաժամանակ, azgonline.am մեր կայքէջերում։ Գումարած թերթում լույս տեսած նյութերի հրապարակվում են նաեւ այլ հոդվածներ ու մեկ հարցազրույց, որոնք տեղի սղության պատճառով դուրս են մնացել թերթի էջերից։ Ապավինում ենք ընթերցողների ներողամտությանը՝ կամքից անկախ պատճառներով պատահած ուշացման համար։ Խմբագրություն

ԼՐԱՀՈՍ    |    «ԱԶԳ»-Ի ՎԵՐՋԻՆ ՀԱՄԱՐԸ
#043, 2019-11-15 > #044, 2019-11-22 > #045, 2019-11-29 > #046, 2019-12-06 > #047, 2019-12-13

«ԱԶԳ» ՕՐԱԹԵՐԹ #45, 29-11-2019



ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՊՐՊՏՈՒՄՆԵՐ

Տեղադրվել է` 2019-11-28 23:37:57 (GMT +04:00)


Ընթերցված է` 3073, Տպվել է` 228, Ուղարկվել է էլ.փոստով` 0

ԱՌԱՋԻՆ ԱՇԽԱՐՀԱՄԱՐՏԻ ՌՈՒՍԱԿԱՆ ԲԱՆԱԿԻ ՀԱՅ ԳԵՐԻՆԵՐԸ

ՀԱՍՄԻԿ ՊՈՂՈՍՅԱՆ

Բացելով պատմության մոռացյալ, բայցՙ ոչ կորուսյալ էջերը

2015-ի հունվարին, ավստրուհի հայագետ, Զայլցբուրգի համալսարանի Քրիստոնյա Արեւելքի հետազոտությունների կենտրոնի տնօրեն, դոկտոր-պրոֆեսոր Յասմին Դում-Թրագուտը մի նամակ է ստանում Ավստրիայի պետական արխիվիցՙ ուսումնասիրելու Առաջին աշխարհամարտի ժամանակ ռուսական բանակի կազմում կռված հայ ռազմագերիների մասին հայերեն փաստաթղթերը, ձայնագրությունները... Նրանցից մեկիՙ Արշակ Մանուկյանի ձայնագրության մեջ հիշատակված է հետեւյալը. «Հայՙ ծնվել է Լծենում, ապրել Եկատերինոսլավում, 30 տարեկան, մասնագիտությամբՙ հրուշակագործ: Երգում է «Կռունկ Հայաստանի» երգըՙ այն կոչելով «դժբախտ գերու թռչուն». թվագրված էՙ 15 օգոստոսի, 1915թ.: «Մենք այստեղ տանջվում ենք միշտ, հայրենիքից հեռուՙ օտարության մեջ: Տե՛ր Աստված, ի՞նչ է լինելու մեր վերջը: Բժշկի՛ր մեզ»,- Արշակ Մանուկյանի խոսքերն են: Այս եւ այլ ձայնագրությունները մեծ ազդեցություն են թողնում Յասմին Դում-Թրագուտի հոգում: Հետագայում այս վավերագրերը հայագետի առաջ բացելու էին բազմաթիվ հայ ռազմագերիների ճակատագրերը: Չորս տարի տեւած տքնաջան աշխատանքների արդյունքում նա, Առաջին աշխարհամարտից 100 տարի անց վեր էր հանելու հայ զինվորների կյանքի ոդիսականը:

Ովքե՞ր էին նրանք: Ի՞նչ ճակատագրի արժանացան պատերազմից հետո: Այս հարցերի պատասխանները փնտրելու դժվարին աշխատանքները սկիզբ դրեցին հետազոտական մի մեծ նախագծիՙ «Հայրենիքից հեռու, հայրենիքում»: Պրոֆեսոր Յասմին Դում-Թրագուտին հաջողվել է պեղել պատմության ծալքերը... Եղած փաստերը, որոնք առաջին անգամ գիտական շրջանառության մեջ է դնում նա, լրացնում են պատմության սպիտակ էջերը. հայ ռազմագերիների մասին մինչ այս երբեք որեւէ ուսումնասիրություն չի եղել: Եվ ահա այս եզակի վավերագրերիՙ պատմական լուսանկարների, արխիվային նյութերի, տեսաֆիլմերի, ձայնագրությունների, քարտեզների, բացիկների եւ ժամանակի մամուլի ու ճամբարային թերթերի պատառիկների էջերից 100 տարի անց էլ վեր է հառնում պատերազմի հրեշավոր դեմքը:

Օգոստոսի 31-ից Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի ժամանակավոր ցուցադրության սրահում գործում էր «Հայրենիքից հեռու, հայրենիքում. Հայ ռազմագերիների ճակատագիրն Առաջին աշխարհամարտում» եռալեզու (հայերեն, անգլերեն, գերմաներեն) ցուցադրությունը, որի հեղինակը պրոֆեսոր Դում-Թրագուտն է: Բացմանը տեղի էր ունեցել նաեւ համանուն պատկերագիրքի շնորհանդեսը:

Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտ հիմնադրամի տնօրեն, պ.գ.դ. Հարություն Մարությանն բարձր է գնահատում Յասմին Դում-Թրագուտի կատարած բացառիկ աշխատանքը: Նրա բնորոշմամբՙ ցուցադրությունը յուրահատուկ հարթակ էՙ տեսնելու յուրաքանչյուր պատերազմի ծանրագույն հետեւանքներից մեկը: Առաջին աշխարհամարտի ընթացքում միայն Ավստրո-Հունգարիայում կառուցվել են ռազմագերիների 50 ճամբարներ ՙ շուրջ 1 միլիոն զինվորների ու 10 հազար սպայի համար: Ճամբարների կեսից ավելին տեղակայված էին ներկայիս Ավստրիայի տարածքում:

Հայ ռազմագերիներից շատերին վիճակված չէր վերադառնալ հայրենիք. շատերը հանգչեցին օտար հողում: «Հայրենիքից հեռու, հայրենիքում» նախագծի միջոցով պրոֆեսորը կարողացել է վերականգնել հայ ռազմագերիների ու նրանց ընտանիքների միջեւ երբեմնի խզված կապը. այստեղ հիշողությունն ու պատմությունը դարձել են կշռաքարՙ ստեղծելով հավերժական երկխոսություն սերունդների միջեւ:

Անցյալի որոնումների երկար ճանապարհըՙ Ավստրիայից Հայաստան

- Այս ցուցադրության մեջ եւ համանուն պատկերագրքում օգտագործված նյութերի զգալի մասը ձեռք է բերվել Ավստրիայի, Ռուսաստանի եւ Հայաստանի արխիվներից: Բացի այդ, ռազմագերիների հետքերով Հայաստանի բազմաթիվ գյուղեր անցնելովՙ տեղի տարեցների (այդ թվումՙ ռազմագերիների բարեկամների) օգնությամբ գրի ենք առել յուրաքանչյուր ռազմագերու հետագա ճակատագիրն ու նրանց ժառանգների պատմությունները: Դրանք պատմում են պատերազմի պատճառով հայրենիքից հեռանալու, ռուսական բանակում կռվելու, թշնամու ձեռքն ընկնելու, փախուստի կամ ազատ արձակվելու շնորհիվ հայրենիք վերադառնալու, ինչպես նաեւ հայրենիքում հետագա ճակատագրի մասին: Դժվարին ժամանակներում գրված պատմությունները նույնքան տարբեր են, որքան իրենք ՙ ռազմագերիները: Հայրենիքից հեռուՙ պատերազմում եւ գերության մեջ, նրանք հաճախ առերեսվել են անասելի տառապանքներիՙ ցավ, կարոտախտ, կսկիծ, միեւնույն ժամանակ վայելելով մարդասիրության ու հարգանքի պահերՙ հաճախ նոր հմտություններ յուրացնելով,- ասում է հայագետ-պրոֆեսորը:

Նա իր երախտագիտությունն է հայտնում այն գիտական հաստատություններին ու գործընկերներին, որոնք աջակցել են իրեն այս աշխատանքներն իրականացնելու ժամանակ, ինչպես նաեւ արդեն հոգեհարազատ դարձած մարդկանցՙ «իր» ռազմագերիների ժառանգներին, որոնց հետ ամուր կապեր է ստեղծել:

...«Հայրենիքից հեռու, հայրենիքում» ցուցադրության առավել ազդեցիկ բաժիններից մեկը նվիրված էր ավստրիացի բժիշկ, հետազոտող, մարդաբան, լուսանկարչության եւ կինեմատոգրաֆիայի մասնագետ Ռուդոլֆ Փյոխի(1870-1921) կողմից կատարված ուսումնասիրություններին վերաբերող նյութերին. նա հետազոտել է շուրջ 191 հայ ռազմագերիների, կատարել մարդաբանական չափագրումներ, ձայնագրել նրանցից 6-ի խոսքը, պատրաստել տեսանյութեր: Դրանցից մեկում տեսնում ենք, թե ինչպես են գիպսապատում ռազմագերիներից մեկի գլուխը, կատարում մարդաբանական չափագրումներ: Եվ այս հետազոտություններն ունեցել են բացառապես մի նպատակՙ ուսումնասիրել անհետացման եզրին հայտնված ժողովուրդների ներկայացուցիչներին, հիմք ստեղծել ռասաների նկարագրման եւ դասակարգման համար: Հատկանշական է, որ Ռ. Փյոխի կատարած այս հետազոտությունների հիման վրա Յոզեֆ Վենինգերն ավելի ուշՙ 1951-ին Վիեննայում հրատարակեց «Հայերը. ներդրում Կովկասի ժողովուրդների մարդաբանությանը» հատորյակը, որտեղ ներկայացված են հայ ռազմիկների մարդաբանական չափագրումները, դրանց հետ կապված փաստաթղթերն ու լուսանկարները:

Պատերազմի հիշողության պահապանը

...«Հայրենիքից հեռու, հայրենիքում» ցուցադրության եզակի նմուշներից է ռազմագերիներից մեկի պատրաստած իրըՙ փայտե փորագրությամբ գրքի տուփ, որի վրա գրված էՙ «Память войны.1914-18»: Մեկ բառ, եւ մի ամբողջ ժամանակաշրջանի իրադարձությունների ու մարդկային ողբերգությունների խտացում: Ինձ համար հայագետ Յասմին Դում-Թրագուտը հենց այդ հիշողության պահապանն է: Ես առիթ ունեցա զրուցելու պրոֆեսորի հետ: Ներկայացնում եմ մեր զրույցը, որը բացահայտում է նրա անցած ճանապարհից որոշ դրվագներ.

- Հարգելի՛ պրոֆեսոր, Դուք հայագիտությամբ զբաղվում եք դեռ 1988-ից: Ի՞նչն էր Հայոց պատմությամբ հետաքրքրվելու շարժառիթը:

- Ես լեզվաբան եմ,- ասում է նա: -Ուսումնասիրել եմ ռուսերեն եւ հնդեվրոպական լեզուներ: Դեռ համալսարանում ուսանելու ժամանակ զբաղվում էի երկլեզվությամբ: Պրոֆեսորներիցս մեկը, նկատելով, որ լավ գիտեմ ռուսերեն, ինձ խորհուրդ տվեց գնալ Խորհրդային Միության որեւէ քաղաք եւ ուսումնասիրել ռուսերենի ազդեցությունը ազգային լեզուների վրա: Մինչ այդ հասցրել էի լինել խորհրդային որոշ պետություններում: Եվ ես նախընտրեցի մեկնել որեւէ քրիստոնյա երկիր: Մտածեցիՙ «Հայաստան գնալն ամենահետաքրքրականը կլինի ինձ համար, քանի որ քրիստոնեությունն առաջինն ընդունած հնագույն երկիր է»: Ես արդեն սկսել էի ուսումնասիրել գրաբարը, հետեւաբար հայկական քաղաքակրթությունն ինձ արդեն ծանոթ էր: Այսպես, 1988-ին եկա Հայաստան. դա իմ դիպլոմայինը գրելու եւ աշխատանքային փորձաշրջան անցնելու փուլն էր: Սովորեցի ԵՊՀ-ում, աշխատեցի անվանի լեզվաբան Գեւորգ Ջահուկյանի հետ: Իսկ երբ վերադարձա Ավստրիա, շարունակեցի զբաղվել հայագիտությամբ: Պաշտպանեցի գիտական թեզ, իրականացրեցի մի շարք հետազոտական աշխատանքներ:

Առհասարակ, հետազոտությունների հիմքը ես համարում եմ լեզուն: «Հայրենիքից հեռու, հայրենիքում» նախագիծը եւս լեզվի հետ էր կապված: Երբ ինձ հրավիրեցին ուսումնասիրելու հայ ռազմագերիների մասին փաստաթղթերը, ձայնագրությունները: Հետո ինձ հետաքրքրում էրՙ ինչպե՞ս դասավորվեց նրանց ճակատագիրը պատերազմից հետո: Ուզում էի պատմությունը դիտարկել մարդկանց տեսանկյունից: Պատերազմների մասին միշտ գրվում է պետությունների, կառավարությունների կողմից, հաղթողների ու պարտվողների տեսանկյունից: Սակայն մարդկանց տեսանկյունից երբեք չի խոսվում: Ահա այդ մարդկային ճակատագրերի վերաբերյալ պատմություններն են, որ ձգտել եմ վերականգնել, որպեսզի հիշվեն, չմոռացվեն:

- Եվ Դուք առաջինն եք, ով լրացնում է մեր պատմության այդ կարեւոր էջը: Արդյունքն այն 60 հայ ընտանիքներն են, ովքեր Ձեր շնորհիվ վերագտան իրենց պատմությունը...

- Այո: Եվ ես այդ մոռացումը պայմանավորում եմ Հայոց ցեղասպանության իրողությամբ:

- Ո՞րն էր այն խթանը, որ Ձեզ օգնում էր համակարգելու այս հսկայական նյութը:

- Որպես հայագետ ու հետազոտող պետք է միշտ կապի մեջ լինես այդ մարդկանց հետ. ամենից առաջ սա է կարեւորը: Իհարկե, կարող ես արխիվներից նյութեր քաղել, բայց երբ գնում ես այդ մարդկանց օջախները, լսում, թե ինչպես են նրանք հիշում իրենց նախնիների պատմությունը, դա բոլորովին ուրիշ է:

Նրանցից շատերն, իհարկե, գիտեին իրենց պապի պատմությունը, ունեցել են նկարներ, որ մեզ են տվել, եւ դրանք անչափ կարեւոր են ինձ համար: Միաժամանակ նշեմ, որ շատ ուրախ պահեր եմ ապրելՙ տեսնելով, որ այդ մարդիկ հետագայում վերադարձել են հայրենիք, կազմել են ընտանիք ու շարունակել են իրենց սերունդը:

- Հայոց ցեղասպանության ականատես -վերապրողների հուշ-վկայությունները մեր ականավոր ցեղասպանագետ , բանահավաք, ժողովրդագետ Վերժինե Սվազլյանի շնորհիվ հայտնի են բոլորիս: Այս առումով ի՞նչ ընդհանրություններ եք տեսել հայ ռազմագերիների ճակատագրերի եւ ընտանիքների միջեւ, որոնց պատմությունները եւս լի են հայրենիքի կորստի ցավով, տառապանքով...

- Դժվար է պատասխանելը...Ես նույնիսկ փորձում էի իմանալՙ ի՞նչ են ապրել այս մարդիկ ճամբարներում: Մենք նույնիսկ չգիտենքՙ ռազմագերիների հանդեպ ցեղասպան գործողություն եղե՞լ է, թե՞ ոչ: Մենք սա երբեք էլ չենք իմանա: Բայց կարծում եմՙ հայ ռազմագերիները որոշ տեղեկություններ կունենային, թե ինչ է կատարվում իրենց հայրենիքում: Ավստրիան Օսմանյան կայսրության դաշնակիցն էր, քաջատեղյակ էր հայ ազգի հանդեպ կատարվող ցեղասպանությանը: Բայց մյուսների նման որեւէ բան չձեռնարկեց: Պատմությունը, ցավոք ,չես կարող շրջանցել:

- Հարգելի՛ պրոֆեսոր, «Հայրենիքում, հայրենիքից հեռու» ցուցադրության ու համանուն պատկերագրքի շնորհիվ Դուք անդրադառնում եք պատերազմների անտեսված կողմինՙ մարդկային ճակատագրերին: Ի՞նչ սահմանագիծ էր բաժանում Յասմին մարդուն ու Յասմին հետազոտողինՙ ներկայացնելու պատմական ճշմարտությունը ու միաժամանակ մնալ խիստ օբյեկտիվ:

- Կդժվարանամ որեւէ սահման գծել: Որովհետեւ պատերազմները շարունակվում են մինչ օրսՙ ամեն տարածաշրջանում: Մարդկությունն այդպես էլ չի սովորում անցյալից: Եվ այսօր վտանգված են քաղաքակրթությունները: Մինչդեռ ամեն ազգ, ամեն մարդ իրավունք ունի պահպանելու իր մշակույթը, կրոնը, ազգային դեմքը. մի բան, որ այսօր բարդ է իրագործել անգամ Եվրոպայում:

Նշենք, որ ցուցադրությունը տեւեց երկու ամիս: Փակման հանդիսության ժամանակ Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի կողմից ավստրիացի հայագետ Յասմին Դում-Թրագուտը պարգեւատրվեց «Ավրորա Մարդիգանյան» հուշամեդալովՙ հայագիտության մեջ ունեցած ավանդի համար:

 
 

«ԱԶԳ» ՕՐԱԹԵՐԹ #45, 29-11-2019

Հայկական էկեկտրոնային գրքերի և աուդիոգրքերի ամենամեծ թվային գրադարան

ԱԶԳ-Ը ԱՌԱՋԱՐԿՈՒՄ Է ԳՐԱՀՐԱՏԱՐԱԿՉԱԿԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԱԶԴԱԳԻՐ