RSS | FACEBOOK | NLA
ԼՐԱՀՈՍ | ԳԼԽԱՎՈՐ | ՄՇԱԿՈՒՅԹ | ԸՆՏՐԱՆԻ | ՈՐՈՆՈՒՄ | ԱՐԽԻՎ | ԹԵՄԱ | ՀԵՂԻՆԱԿՆԵՐ


«ԱԶԳ» ՇԱԲԱԹԱԹԵՐԹԻ ԸՆԹԵՐՑՈՂՆԵՐԻՆ. Սիրելի «ԱԶԳ»ականներ, այս օրերի համար ոչ անսպասելի հանգամանքների պատճառով, «ԱԶԳ» շաբաթաթերթի հունիսի 5-ի համարի նյութերը հրապարակվում են վաղը՝ 6 հունիսի առավոտից սովորական՝ azg.am ԼՐԱՀՈՍ հպման տակ, եւ, միաժամանակ, azgonline.am մեր կայքէջերում։ Գումարած թերթում լույս տեսած նյութերի հրապարակվում են նաեւ այլ հոդվածներ ու մեկ հարցազրույց, որոնք տեղի սղության պատճառով դուրս են մնացել թերթի էջերից։ Ապավինում ենք ընթերցողների ներողամտությանը՝ կամքից անկախ պատճառներով պատահած ուշացման համար։ Խմբագրություն

ԼՐԱՀՈՍ    |    «ԱԶԳ»-Ի ՎԵՐՋԻՆ ՀԱՄԱՐԸ
#024, 2019-06-21 > #025, 2019-06-28 > #026, 2019-07-05 > #027, 2019-07-12 > #028, 2019-07-19

«ԱԶԳ» ՕՐԱԹԵՐԹ #26, 05-07-2019



Տեղադրվել է` 2019-07-04 23:07:28 (GMT +04:00)


Ընթերցված է` 2917, Տպվել է` 267, Ուղարկվել է էլ.փոստով` 0

ԱՂՔԱՏՈՒԹՅԱՆ ԴԵՄՔԸ. ԳՈՐԻՍ

ՆԱԻՐ ՅԱՆ

Օ՜, տեմպորա, օ՜, մորես, օ՜, Զանգեզուր, օ՜, Կյորես...

Գորիս մտնելուն պես մեր արձակի պոետիՙ Ակսել Բակունցի «Կյորես» անավարտ վեպի բնաբանը հիշեցի: Նա դեռ մեկ դար առաջ է սիրել իր Կյորեսը, մեկ դար առաջ է օտար լեզվով գոչել. «Օ՜, բարքեր, օ՜, ժամանակներ»: Կնուտ Համսունի Պանին իր սրտի մեջ առաջ բնապաշտ գրողը բնօրրանի ամեն թուփ ու ծառին, ամեն ծիլ ու ծաղկին, յուրաքանչյուր կյորիսեցուն սիրահարված էլ հեռացավ այս աշխարհից: Գորիսի անտառ մտեք. ձեզ կթվա համսունյան կերպարանքով Պան-Բակունցի ստվերն է շրջում այնտեղ: Բակունցյան հայացքով նայեք Գորիսին. դուք էլ կսիրահարվեք, ձեր հոգին էլ անմեկնելի սիրով ու հմայքով կլցվի: Բակունցյան հերոսներին փնտրեք Գորիսի փողոցներում ու տներում. կգտնեք: Անցած մեկ դարը նրանց հագուկապի, բարքերի, կենցաղավարության մեջ հսկայական փոփոխություն է դրոշմել, բայց գորիսեցու բարբառը նույնն է, գորիսեցու կեցվածքում, անգամ հայացքում իր հողին կառչած զանգեզուրցու համառություն կա:

Գորիսը շատ տարբեր է մեր մարզերի քաղաքներից ու ավաններից: Գորիսը Հայաստանի ու աշխարհի ոչ մի բնակավայրի հետ հնարավոր չէ շփոթել, որովետեւ Գորիսը յուրահատուկ ճարտարապետություն ունի. այստեղ տները շարունակում են կառուցվել ավանդական տեսքը պահպանելու սկզբունքով: Գորիսում շինություններն անպայման պետք է երեսպատված լինեն քարով ու այնպիսի շաղախով, որի մակերեսին այդ քարերը սիրուն-սիրուն երեւան: Գորիսում ամեն տան դռան վարդի թուփ կա. սա էլ է այս քաղաքի դիմագիծը, առանձնահատկությունը, կոլորիտը: Ասում ենՙ տան հիմքը գցելու հետ միաժամանակ տանտերը վարդի թուփ է տնկում, ու երբ տունն արդեն պատրաստ է լինում, վարդի թուփը փթթում-ծաղկում է:

Բայց Գորիսում էլ աղքատությունն ահագնացող, վայրենի տեսք ունիՙ հատկապես գյուղերում: Գորիսը խոշորացված համայնք է. կենտրոննՙ ասֆալտապատ, իսկ դեպի գյուղական համայնքներ տանող ճանապարհներըՙ քարուքանդ: Իսկ ճանապարհներն անցնում են լեռներով ու սարերովՙ բարձր, ավելի բարձր, հետոՙ ներքեւ. թվում է ուղիղ անտառի կամ ձորի մեջ ես մխրճվելու:

Վախեցած կառչում ես ավտոմեքենայի նստարանին, որ հանկարծ պատուհանից դուրս չթռչես, իսկ կողքիդ նստած գորիսեցին աչքի պոչով քեզ է նայում ու անթաքույց ծիծաղում. «Վեր չես ինկնի. հանգիստ կաց»: Գորիսեցիների համար դարուփոսերով, խորխորատներով ճանապարհները սովորական, ամենօրյա երեւույթ են: Մանավանդ որ բնակիչները հազվադեպ են դուրս գալիս տներից, գյուղից գյուղ ու առավել եւսՙ Երեւան գնում: Բոլորի կյանքը միանման է, այսօրըՙ երեկվա ու վաղվա նման:

Ավտոմեքենան անվարժ անցնում է, ավելի ճիշտՙ քերում է Գորիսից Որոտան տանող ճանապարհը: Շոգից հին ասֆալտի կտորները խաղում են անվադողերի տակ, իսկ չկարկատած հատվածներում մանր ու խոշոր քարերը դուրս են պրծնում ու աջուձախ հարվածում: Ճամփեզրերին ծաղկած մասրենիներն ամեն անցնող մեքենայի արտազատած փոշախառն քամուց անտրտունջ ճոճվում ենՙ վարդագույն ծաղկաթերթերի փնջերն օդում բաց թողնելով:

Ավտոմեքենան կանգ առավ Որոտան գյուղի փողոցներից մեկում: Երկհարկանի շենք էՙ ճաքճքած, անհրապույր պատերով. կիսաջարդ ապակիներով պատուհաններից մի քանի գլուխ է կախ ընկել: Կեսօրվա շոգից ամենահետաքրքրասեր աչքերն անգամ խուփ են եղել: Շքամուտքը մութ է. խոնավության հոտը դեմքիդ է խփում: Երկրորդ հարկից մանկահասակ երեխայի թունդ լացի ձայնն առաջին իսկ ելեւէջներից ընդգրկում է ամբողջ բակը, որտեղ երկու-երեք երեխա մի ջարդված հեծանիվի համոզում են, որ վայր չընկնի: Ավելի տարիքով աղջնակն առջեւի անիվն է բռնել, մանկահասակը փորձում է ղեկն ուղղել, իսկ փոքրիկ տղան սեւացած ձեքերով նստատեղն է ամրացնում: Հեծանիվն ընդհատ-ընդհատ գլորվում է, նրանք հրճվում են. ասես իրենք են վրան նստած:

Թշվառության հոտը տիրաբար նստած է անդուռ սենյակի ամեն անկյունում: Փալասներով ծածկված մահճակալներ են ու մի օրորոց: Երեխայի լացի ելեւէջները սուր ծակում են ականջդ: Տատը ջրի շիշը նրա բերանն է խոթում ու սաստումՙ Լիլո՛, սո՛ւս: Լիլոն սուս է անում. լացը շարունակելու ճար չունի, ջուրը մեծ-մեծ շիթերով կոկորդն է լցվում: Տարեց կինը նստած է, ոտքինՙ հսկա փաթաթան: Հիվանդ է. ոտքի երկու մատն անդամահատել են: Կողքին շեկ, անլվա մազերով մյուս թոռներն են նստածՙ երեքն էլ իրար նման, նույն պլզուն աչքերով, նիհար, երկար մարմնով, սառած հայացքով: Ընտանիքը մեկ տարի առաջ է Լաչինից Գորիս տեղափոխվել: Տանը ոչ ոք չի աշխատում: Մեծահասակներն անաշխատունակ են ու հաշմանդամ: Մանկահասակ 4 աղջիկների հորն Արցախում զինվորական հաշվառումից չեն հանում, ինչի պատճառով էլ նա շարունակում է մնալՙ որպես Արցախի բնակիչ ու զրկված է Հայաստանում նպաստ ու թոշակ ստանալու հնարավորությունից: Ասել ենՙ 50-դ կլրանա, զինհաշվառումից կհանենք, ազատ քաղաքացի կդառնաս: Այդպես են ասել այն դեպքում, երբ տղամարդու ներքին օրգաններն արտահայտված կերպով ասես դուրս թափված լինեն փորից. 30 տարի առաջ ավտովթար է եղել, ինքը ձորն է գլորվել ու ներքին օրգանները տեղից դուրս են եկել, այդպես էլ մնացել: Տղամարդն անգամ աշխատել, իր երեխաներին պահել չի կարող, էլ ուր մնաց զենք վերցնի, բայց ասել ենՙ դու հաշվառման մեջ ես դեռ, այսինքնՙ պահեստային զինվոր: 4 աղջիկների մայրն անկենդան հայացքով շուրջբոլորն է նայում. փոքր դստեր բերանից ջրի շիշը վայր ընկավ: Լիլոն սկսեց սուր ծղրտալ: Տատը գոռացՙ Էլլա՜, շիշը դիր երեխու բերանը: Հարսի անկենդան հայացքը կենդանության նշաններ ցույց չտվեց: Տատը հաշմված ոտքն աթոռից քաշեց, տնքալով վեր կացավ, շիշը գետնից վերցրեց ու էլի խցկեց Լիլո թոռան բերանը: Լռություն տիրեց. միայն բակում ջարդված հեծանիվի թսկած անիվն էր ճռռում: 7 հոգանոց ընտանիքն ապրում է տատի 35 հազար դրամ թոշակով:

Դրսում ճանճերը վրա են տվել գետնին փոշու մեջ գնդված թթի կույտին: Հեծանիվի մոտ մանկահասակ տղան է մնացել: Թսկած անիվը խանգարեց ճանճերի ճաշը. վարժ անցավ թթի սեւացած կույտի վրայով: Տղան ու հեծանիվը կորան շքամուտքի խոնավ մթության մեջ:

Որոտանից Հարթաշեն ճանապարհը դարձյալ դժվարանցանելի է: Անցորդները նայում են արտասահմանյան մակնիշի մեքենային ու ափսոսանքով գլուխները տարուբերումՙ մաշինդ կոտրեց, մատաղ քեզ: Հարթաշենում էլ են տները գորիսյան ոճով կառուցվածՙ շաղախի ու քարերի անխախտ համադրությամբ: Տատը երկու թոռների հետ մենակ է ապրում. նրանց խնամակալն է: Աղջիկն ու փեսան 8 տարի առաջ թողել-գնացել ենՙ ամեն մեկն իր ճամփով: Երեխաներըՙ շեկ, սիրուն, վառվռուն աչքերով, մնացել են տատի հույսին: Փոքրըՙ տղան, հաշմանդամ է. աջ ոտքը ծնկից ներքեւ չկա. այդպես է ծնվել: Թոռան պրոթեզը փոխելու ժամանակն է: Մեծանում է, բոյովանում, հին պրոթեզն էլ ոտքին չի լինում: Տատը պիտի նրան առնի Երեւան տանի: Բայց տատի տրամադրությունը լավ է: Պետությունն իրեն խնամատար է ճանաչել: Ուրիշը պիտի լիներ, ինքն է դիմում ներկայացրել, թեՙ առողջ եմ, աշխատունակ, տուն ու տեղ կստեղծեմ, իմ թոռներին կպահեմ, ինչո՞ւ եք նրանց համար օտար խնամատար փնտրում, ես կամ էլի: Համայնքապետարանն ընդառաջել է, տատին թուղթութանաքով, կնիքով խնամատար ճանաչել: Տատով-թոռներով այգի են մշակել, սպասում են, որ լոբին, կարտոֆիլը, լոլիկ-վարունգը հասնեն: Որ բերք լինի, հեշտ կապրեն:

Ավտոմեքենան հետեւից ծուխ ու փոշի հանելովՙ հետ գնաց Գորիս: Քաղաքի սկզբնամասում երկու սիրուն շենք կաՙ կողք-կողքի: Դրանց սոցիալական տուն են ասում: Բնակիչները մեծ մասամբ Բաքվի, Սումգայիթի փախստականներն են, մյուսներըՙ անտուն գորիսեցիներ: Սոցիալական տները գորիսյան ճարտարապետության սկզբունքներով չեն կառուցված, որովհետեւ շվեյցարական ծրագրով են ստեղծվել, բայց բակերում վարդի թփեր կան, հետն էլ ծառեր, լոբու, կարտոֆիլի, վարունգի մարգեր: Բնակիչներն են ցանում-մշակում: Գրեթե բոլորը միայնակ մարդիկ են, հիմնականումՙ տարեցներ ու հիմնականումՙ բողոքավոր: Նախՙ բողոքում են, թե ինչու իրենց սենյակները չեն սեփականաշնորհում: Ախր, այ տատի ջան, քեզ համար ապրիր, էլի: Որ սենյակդ սեփականացրիր, քո մահից հետո ո՞ւմ է մնալու: Գոնե այսպես, քեզնից հետո սենյակումդ մի ուրիշ անտուն կբնակվի: 2-րդ հարկից ոտքերը քստքստացնելով իջնում է տիկին Արգենտինան: Այսօր շրթներկ չի քսել. չգիտեր, որ հյուրեր է ունենալու: Իր անունով շատ է հպարտանում. «Աշխարհում մեկ իմ անունն է Արգենտինա, մեկ էլ Արտգենտինա պետության»,- ասում է:

Սոցիալական տան բնակիչները թոշակ-նպաստով են ապրում: Տիկին Գոհարն անձնագիր չունի: 80-նն անց է: Շուշիից է: Բայց Շուշիի անձնագրային բաժին չի գնում, որ անձնագիր հանի: Չի գնում ու վերջ, ոտքը Գորիսից ու իր սենյակից չի հանում. թեկուզ առանց անձնագրի մնա: Վախենում է. բա որ հանկարծ ոտքը քաշի, գա-տեսնի իր սենյակն ուրիշի են տվե՞լ... Տարօրինակ, կասկածամիտ ու հեռատես են սոցիալական տան բնակիչները: Նրանց մեջ մայր ու աղջիկ էլ կան: Տուն չունեն , այստեղի սենյակներից մեկում են բնակվում: Դուստրը Գորիսի համալսարանի բանասիրականն է ավարտել: Գործ չունի: Համայնքապետարանից խոստացել են մանկապարտեզում պահակի գործ տալ: Ծեր մայրն աչքերը լցնում է. «Ախր իմ աղջկա խելքը պահակի խելք չի, է՜»:

Գորիսում ամառը սիրուն-սիրուն է, անտառներըՙ կանաչ-կանաչ, մարգագետիններըՙ ծաղկուն-ծաղկուն: «Ծաղկափոշու մեջ թաթախված գունավոր բզեզին մանուշակը ճոճք է թվում, աշխարհըՙ ծիրանագույն բուրաստան». Բակունցը հանճարեղ է գրել. Բակունցն ինձՙ ծաղկափոշու մեջ թաթախված բզեզիս համար է այդպես գրել:

 
 

«ԱԶԳ» ՕՐԱԹԵՐԹ #26, 05-07-2019

Հայկական էկեկտրոնային գրքերի և աուդիոգրքերի ամենամեծ թվային գրադարան

ԱԶԳ-Ը ԱՌԱՋԱՐԿՈՒՄ Է ԳՐԱՀՐԱՏԱՐԱԿՉԱԿԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԱԶԴԱԳԻՐ